Đồng tiền tròn có lỗ vuông ở giữa là hình dạng tiền kim loại người Việt dùng suốt gần một nghìn năm, và khi lên trang sức nó mang ý chúc đủ ăn đủ tiêu, làm ăn tròn trịa, ngay thẳng. Khác với nhiều biểu tượng mượn từ truyện tiên, đồng tiền là vật có thật trong túi áo ông bà ta. Vì thế ý nghĩa của nó gần với đời sống hơn: tiền bạc, sự trao đổi, và cả lời răn về cách kiếm tiền.
Ngày nay bạn gặp đồng tiền lỗ vuông dưới nhiều dạng: mặt dây vàng đúc theo kiểu tiền cổ, lắc bạc xâu ba đồng tiền nhỏ, nhẫn khắc hoạ tiết đồng tiền, hay chính đồng tiền cổ thật được bọc viền. Bài này giải thích gốc của hình dáng ấy, các lớp ý nghĩa, cách hiểu sai thường gặp và những lưu ý khi đeo tiền cổ thật sát da.
Gốc của đồng tiền tròn lỗ vuông
Kiểu tiền đúc bằng đồng, hình tròn, có lỗ vuông ở giữa xuất hiện ở Trung Hoa từ thời rất sớm và trở thành khuôn mẫu cho nhiều nước trong vùng. Người Việt có tiền đúc riêng mang niên hiệu của triều đình mình, đồng tiền thường được nhắc là đầu tiên là Thái Bình Hưng Bảo thời nhà Đinh. Sau đó gần như triều đại nào cũng đúc tiền, mặt tiền ghi bốn chữ Hán gồm niên hiệu và chữ "thông bảo" hay "nguyên bảo".
Lỗ vuông có công dụng rất thực tế. Người ta xâu tiền thành chuỗi bằng dây gai hay lạt tre để đếm và mang theo; một chuỗi tiền gọi là quan hay xâu tuỳ thời và tuỳ vùng. Khi đúc, những đồng tiền mới ra lò còn bavia ở mép được xỏ vào một thanh vuông để mài cùng lúc, lỗ vuông giữ cho chúng không xoay. Một chi tiết kỹ thuật như vậy về sau được khoác thêm ý nghĩa triết lý.
Kiểu tiền này sống rất lâu ở Việt Nam. Đến đầu thế kỷ hai mươi, triều Nguyễn vẫn còn đúc tiền tròn lỗ vuông song song với tiền giấy và tiền xu kiểu mới do chính quyền thuộc địa phát hành. Nhiều gia đình ở nông thôn còn giữ vài đồng trong hũ sành, trong hộp trầu của bà, hay buộc ở cổ tay con nít theo nếp cũ. Vì gần gũi như vậy, đồng tiền là một trong số ít biểu tượng may mắn mà người Việt có thể cầm trên tay một bản gốc thật, không phải chỉ thấy trên tranh.
Biết được gốc ấy, bạn sẽ hiểu vì sao đồng tiền trên trang sức hay đi kèm sợi chỉ đỏ hay sợi dây xâu qua lỗ. Đó là hình ảnh mô phỏng chuỗi tiền của người xưa, nghĩa là có của để dành, có tiền gom thành xâu. Hình ảnh này ra đời từ thói quen giữ tiền, chứ không phải từ một nghi lễ bí ẩn nào.
Những lớp ý nghĩa người ta gửi vào đồng tiền
Trời tròn đất vuông. Cách giải thích phổ biến nhất là viền tròn tượng trưng cho trời, lỗ vuông tượng trưng cho đất, theo quan niệm vũ trụ cổ của Á Đông. Đeo đồng tiền vì thế được coi như mang theo sự hài hoà giữa trời và đất.
Ngoài tròn trong vuông. Đây là lời răn hay được dùng trong gia đình: bên ngoài mềm mỏng, khéo léo như vòng tròn, bên trong giữ nguyên tắc, ngay thẳng như hình vuông. Nhiều người tặng đồng tiền cho con cháu mới đi làm chính vì câu này.
Chuỗi tiền và sự đủ đầy. Ba đồng, năm đồng hay sáu đồng xâu lại gợi hình chuỗi tiền, mang ý chúc làm ăn có của dư. Con số đồng tiền trên lắc thường là lựa chọn thẩm mỹ; không có quy định số nào "đúng" cho mọi người.
Chữ trên mặt tiền. Tiền cổ ghi niên hiệu như Thái Bình, Thiệu Bình, Cảnh Hưng, Gia Long, Minh Mạng. Có người chọn đồng tiền mang chữ "thái bình" vì nghĩa yên ổn. Đây là cách chọn theo nghĩa chữ, dễ hiểu và không cần tin vào điều gì thêm.
Đồng tiền thật, đồng tiền đúc mới và hoạ tiết khắc
Khi đứng trước quầy, bạn sẽ gặp ba nhóm rất khác nhau dù cùng gọi là "đồng tiền may mắn". Bảng sau giúp bạn biết mình đang cầm loại nào:
| Loại | Là gì | Nên để ý |
|---|---|---|
| Tiền cổ thật bọc viền | Đồng tiền đúc thời xưa, được thợ bọc khung vàng hay bạc | Hợp kim đồng có thể chứa chì; nên có lớp viền và lớp phủ ngăn tiếp xúc da |
| Đồng tiền đúc mới bằng vàng, bạc | Mô phỏng hình tiền cổ, chữ thường được khắc lại | Kiểm tra chữ khắc có đúng mặt chữ không; nhiều mẫu sai nét |
| Hoạ tiết đồng tiền trên nhẫn, lắc | Hình đồng tiền dập nổi hay khắc chìm trên món khác | Chủ yếu là thẩm mỹ; chọn theo độ bền và kiểu dáng |
| Tiền đồng giả cổ bán ở chợ du lịch | Đúc hàng loạt, làm cũ bằng hoá chất | Không mua với giá đồ cổ; không đeo sát da nếu không rõ hợp kim |
Tiền cổ thật có giá trị sưu tầm và giá trị lịch sử riêng. Nếu bạn có đồng tiền gia truyền, hãy cân nhắc giữ nguyên trạng trong hộp thay vì khoan, mài để gắn vào trang sức, vì làm vậy có thể làm mất dấu vết giúp nhận diện niên đại.
Những cách hiểu sai về đồng tiền may mắn
Đồng tiền là biểu tượng liên quan trực tiếp đến tiền bạc, nên cũng là nơi lời đồn và lời mời chào nhiều nhất. Một số điều bạn nên đọc lại cho tỉnh táo:
- "Đeo đồng tiền sẽ giữ được tiền." Đồng tiền là lời chúc và là lời nhắc về cách sống. Chuyện giữ được tiền phụ thuộc vào thu nhập, chi tiêu và kế hoạch của bạn, không phụ thuộc vào món đeo trên cổ.
- "Phải đủ năm đồng của năm đời vua." Bộ năm đồng tiền của năm triều vua nhà Thanh là một kiểu bày trong nhà của phong thuỷ Trung Hoa, không phải chuẩn cho trang sức người Việt. Bạn không thiếu gì nếu lắc tay chỉ có một hay ba đồng.
- "Mặt chữ phải quay ra ngoài, quay vào là mất lộc." Không có quy tắc nào như vậy trong tục đeo đồng tiền. Mặt nào quay ra ngoài là lựa chọn thẩm mỹ, thường người ta để mặt chữ ra ngoài vì nhìn đẹp hơn.
- "Tiền cổ càng cũ càng linh." Độ cũ chỉ liên quan đến giá trị sưu tầm. Tiền cổ cũng là nơi hàng giả nhiều nhất, nên lời rao "càng cũ càng linh" thường đi kèm giá cao bất thường.
Nếu có ai bảo bạn phải đổi lắc, thêm đồng tiền hay mua thêm vật đi kèm mới "đủ lộc", hãy hỏi lại nguồn gốc của quy tắc ấy. Phần lớn sẽ không chỉ ra được sách hay tục lệ cụ thể nào.
Chữ khắc trên đồng tiền đúc mới: chỗ hay sai
Đồng tiền đúc mới bằng vàng, bạc thường khắc bốn chữ theo kiểu tiền cổ. Vấn đề là không phải xưởng nào cũng có người đọc được chữ Hán. Lỗi hay gặp là ngược thứ tự đọc, khắc nhầm nét, hoặc ghép bốn chữ không thành nghĩa. Tiền cổ thường đọc theo thứ tự trên, dưới, phải, trái, hoặc trên, phải, dưới, trái tuỳ loại; một đồng tiền mô phỏng mà đọc không theo lối nào thì nhiều khả năng là chữ bị ghép lung tung.
Bạn không cần biết chữ Hán để tránh lỗi này. Hãy hỏi người bán bốn chữ trên mặt là chữ gì, nghĩa là gì, rồi nhờ một người quen đọc được chữ Hán xem lại. Nếu người bán không trả lời được, đó là thông tin đáng giá. Với món quà tặng người lớn tuổi biết chữ Hán, một đồng tiền sai chữ có thể thành chuyện ngượng.
Một lựa chọn an toàn là chọn đồng tiền không khắc chữ, chỉ giữ hình tròn lỗ vuông, hoặc khắc chữ Việt có nghĩa bạn hiểu rõ ở mặt sau. Ý nghĩa trời tròn đất vuông vẫn còn nguyên, mà bạn không lo chuyện chữ sai.
Đeo đồng tiền cổ thật sát da: các bước giữ an toàn
Tiền cổ Việt Nam chủ yếu là hợp kim đồng, có thể có kẽm, thiếc và chì tuỳ đợt đúc. Hợp kim này để lâu sẽ có lớp gỉ xanh, khi ra mồ hôi có thể để lại vệt xanh trên da. Nếu muốn đeo một đồng tiền cổ, có thể làm theo các bước:
- Hỏi thợ kim hoàn bọc viền và phủ một lớp ngăn ở hai mặt, hoặc gắn đồng tiền vào khung có mặt kính mỏng, để kim loại cũ không chạm trực tiếp vào da.
- Không mài, không đánh bóng mạnh đồng tiền để "cho sáng", vì vừa làm mất lớp gỉ ổn định vừa làm bụi kim loại bay ra.
- Tháo ra khi tắm, bơi và khi ngủ; lau khô sau những ngày đổ nhiều mồ hôi.
- Theo dõi da ở chỗ đeo trong vài tuần đầu. Thấy ngứa, đỏ, nổi mụn nước thì tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
- Không cho trẻ nhỏ đeo hay ngậm tiền cổ, kể cả khi đã bọc viền.
Nếu bạn chỉ cần ý nghĩa mà không cần đồ cổ, đồng tiền đúc mới bằng vàng hay bạc là lựa chọn nhẹ đầu hơn nhiều.
Tặng đồng tiền cho ai, nói gì khi tặng
Đồng tiền lỗ vuông hợp làm quà cho người mới đi làm, người mở cửa hàng nhỏ, người vừa đổi việc hay sinh viên mới ra trường. Lời đi kèm hay nhất thường là câu "ngoài tròn trong vuông": chúc người nhận khéo léo với đời mà giữ được sự ngay thẳng. Câu này vừa có gốc, vừa không hứa hẹn điều gì về tiền bạc.
Với người lớn tuổi, một đồng tiền mang niên hiệu có chữ "thái bình" hay "an" là món quà gợi chuyện. Nhiều ông bà còn nhớ thời cha mẹ mình cất tiền đồng trong hũ, nghe kể chuyện ấy có khi quý hơn chính món quà. Với cặp vợ chồng trẻ, một đôi lắc mỗi chiếc một đồng tiền nhỏ là cách gửi lời chúc cùng nhau vun vén.
Ví dụ giả định: một cô giáo về hưu tặng học trò cũ chiếc mặt dây đồng tiền bạc ngày cậu mở xưởng mộc, kèm mảnh giấy viết "làm ăn tròn trịa mà lòng vẫn vuông vức". Học trò không cần tin vào bùa may để giữ món quà đó cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồng tiền xưa có lỗ vuông mà không phải lỗ tròn?
Lỗ vuông giúp xâu tiền thành chuỗi và giúp thợ xỏ nhiều đồng vào một thanh vuông để mài mép cùng lúc mà không bị xoay. Về sau người ta gắn thêm ý nghĩa trời tròn đất vuông cho hình dáng này.
Đeo mấy đồng tiền trên lắc tay là hợp?
Không có con số bắt buộc. Một, ba hay năm đồng đều phổ biến, chủ yếu vì cân đối khi đeo. Bạn chọn theo cổ tay, theo độ nặng và theo kiểu dáng mình thích.
Đồng tiền cổ thật có nên đeo hằng ngày không?
Có thể đeo nếu đã được bọc viền và phủ lớp ngăn, nhưng nên tháo khi tắm, khi ngủ và theo dõi da. Hợp kim đồng cũ có thể chứa chì và dễ để lại vệt xanh, nên không cho trẻ nhỏ đeo hay ngậm.
Làm sao biết chữ khắc trên đồng tiền mới có đúng không?
Hỏi người bán bốn chữ ấy là chữ gì, nghĩa gì và thứ tự đọc ra sao, rồi nhờ người đọc được chữ Hán xem lại. Nếu người bán không trả lời được, bạn có thể chọn mẫu không khắc chữ hoặc khắc chữ Việt.
Đồng tiền may mắn có giúp làm ăn tốt hơn không?
Không có bằng chứng nào cho thấy một món đeo làm thay đổi kết quả kinh doanh. Đồng tiền là lời chúc và lời nhắc về cách làm ăn; nó có giá trị tinh thần, còn kết quả vẫn đến từ công việc của bạn.