Mặt dây cá chép thường được đeo hoặc tặng với hai lời chúc: bền chí vượt qua thử thách như cá chép bơi ngược dòng, và năm nào cũng có của dư như chữ "dư" đọc trùng với chữ "cá" trong tiếng Hán. Lớp nghĩa thứ nhất làm cá chép thành món quà quen thuộc mùa thi cử; lớp nghĩa thứ hai đưa nó lên vòng tay, mặt dây ngày Tết.
Nhưng một chú cá nhỏ trên cổ học trò đôi khi lại thành gánh nặng nếu lời chúc biến thành lời đòi hỏi. Bài này đi qua gốc tích, cách đọc các kiểu dáng cá trên trang sức, những hiểu lầm hay gặp, và cách tặng cá chép cho sĩ tử sao cho con nhận được sự động viên chứ không phải thêm một áp lực.
Hai gốc nghĩa của cá chép
Gốc thứ nhất là truyền thuyết cá chép vượt cửa Long Môn, người Việt quen gọi là vượt Vũ Môn. Theo truyền thuyết, đàn cá bơi ngược dòng nước xiết để nhảy qua một cửa ải; con nào vượt được sẽ hoá rồng. Người xưa dùng hình ảnh này để nói về kỳ thi: học trò nghèo đỗ đạt thì đổi đời, như cá hoá rồng. Câu "cá chép hoá rồng" từ đó thành lời chúc quen thuộc cho người đi thi.
Gốc thứ hai đến từ tiếng nói. Trong tiếng Hán phổ thông, chữ "ngư" là cá và chữ "dư" là thừa, dư đọc gần như nhau. Tranh Tết Trung Hoa hay vẽ em bé ôm cá chép với ý "niên niên hữu dư", năm nào cũng có dư. Ở Việt Nam, tranh Đông Hồ có những bức đàn cá, chép ôm con rất được ưa chuộng, mang ý con cháu đông đúc và có của ăn của để.
Người Việt còn một hình ảnh thứ ba: cá chép là phương tiện đưa ông Táo về trời ngày hai mươi ba tháng Chạp. Tục thả cá chép ngày này khiến con cá gắn với chuyện tiễn năm cũ, đón năm mới. Ba lớp nghĩa chồng lên nhau làm cá chép trở thành một trong những biểu tượng dễ hiểu nhất, đến trẻ con cũng kể được.
Cá chép trong đời sống người Việt, không chỉ trong sách
Trước khi lên mặt dây vàng ngọc, cá chép là con cá quen nhất của ao làng. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhà nào có ao thường thả chép cùng trắm, mè; cá chép lớn chậm, khoẻ, chịu được nước đục, mùa nào cũng có. Trên mâm cỗ, cá chép om dưa, cá chép kho riềng là món của ngày giỗ, ngày Tết. Bà mẹ sau sinh ở nhiều vùng được nấu cháo cá chép theo nếp cũ. Nghĩa là con cá này gắn với bữa ăn, với sự chăm sóc, với nhịp sống nông nghiệp, trước khi gắn với truyền thuyết.
Cũng vì gần gũi như thế mà tục thả cá chép tiễn ông Táo lan rộng. Người ta chọn con cá còn sống, khoẻ, thả xuống ao hồ sạch để "đưa ông Táo về trời". Gần đây nhiều nơi khuyến khích thả cá đúng chỗ, không ném từ cầu cao và mang túi nilon về, để tục đẹp không làm khổ chính con cá và dòng sông. Đó là một ví dụ cho thấy biểu tượng may mắn sống được lâu là nhờ người ta biết điều chỉnh cách làm cho hợp thời.
Khi đeo một con cá chép nhỏ trên cổ, nhiều người không nghĩ tới vượt Vũ Môn hay chữ dư, mà nghĩ tới cái ao nhà bà ngoại, tới mâm cỗ Tết. Lớp nghĩa riêng tư ấy chẳng có trong sách nào, nhưng lại là lý do bền nhất để người ta giữ một món đồ suốt nhiều năm.
Đọc dáng cá trên mặt dây
Cá đang nhảy, thân cong mạnh. Dáng cá vọt lên khỏi sóng gợi đúng cảnh vượt cửa, nên hay được chọn tặng người sắp thi, sắp phỏng vấn, sắp bắt đầu việc khó. Kiểu này có đường cong lớn, cần xem mép vây có sắc không.
Cá có đầu rồng, thân cá. Đây là hình cá đang hoá rồng, khoảnh khắc chuyển mình. Nó mang ý "thành tựu sau nỗ lực", hay gặp trên ngọc chạm. Hình này chi tiết nhiều, mặt nhỏ dễ bị chạm nông, nhìn kỹ để biết đường nét có rõ không.
Đôi cá quấn nhau. Hai con cá vòng thành hình tròn thường mang ý hoà hợp, đủ đôi. Đây là kiểu hay tặng vợ chồng. Tuy nhiên không nên nhầm với biểu tượng song ngư trong chiêm tinh phương Tây, vốn là một hệ ý nghĩa khác.
Cá ngậm đồng tiền hay ngồi trên sóng. Khi cá đi cùng đồng tiền, thỏi vàng hay sóng nước, ý "có dư" được nhấn mạnh hơn ý thi cử. Kiểu này hợp làm quà Tết cho người buôn bán hơn là quà mùa thi.
Cá koi phong cách Nhật. Ở Nhật, cá chép gắn với ngày của trẻ em, các gia đình treo cờ hình cá chép chúc con trai khoẻ mạnh, vượt khó. Mặt dây cá koi mang màu men đỏ trắng là từ dòng này, ý nghĩa gần với lời chúc trưởng thành.
Những hiểu lầm quanh cá chép
Cá chép quá phổ biến nên quanh nó có khá nhiều lời đồn, phần lớn vô hại nhưng có vài điều có thể làm người đeo lo lắng không đáng:
- "Đầu cá phải hướng lên, hướng xuống là tụt dốc." Trên tranh và trên ngọc chạm, cá có thể bơi ngang, nhảy lên hay vòng tròn. Hướng đầu cá là lựa chọn bố cục; không có tục nào coi cá hướng xuống là điềm.
- "Đeo cá chép chắc chắn đỗ." Không có món đồ nào làm thay việc học. Mặt dây là lời động viên; kết quả thi đến từ quá trình ôn tập, sức khoẻ và một phần may rủi mà ai cũng gặp.
- "Cá chép chín con mới đủ." Tranh cửu ngư là một chủ đề hội hoạ riêng. Trên trang sức, một con cá đã đủ ý; nhồi nhiều cá vào mặt nhỏ chỉ làm chi tiết bị nhoè.
- "Cá vàng, cá chép, cá koi là một." Cá vàng là loài khác, cá koi là cá chép được chọn giống lâu đời ở Nhật để có màu. Trên trang sức, người bán đôi khi gọi lẫn; nếu bạn muốn đúng tích vượt Vũ Môn, hãy chọn dáng cá chép có râu ở miệng.
Tặng cá chép cho sĩ tử mà không thành áp lực
Học sinh lớp mười hai và người ôn thi đã chịu đủ áp lực. Một chiếc mặt dây có thể là chỗ dựa tinh thần nếu cách trao khéo, hoặc thành thêm một "chỉ tiêu" nếu cách trao vụng. Một trình tự gợi ý:
- Chọn mặt nhỏ, nhẹ, mép tròn, dây mảnh có khoá chắc. Học trò ngồi viết nhiều giờ, mặt dây to nặng sẽ vướng và gây khó chịu.
- Kiểm tra quy định phòng thi. Một số kỳ thi yêu cầu thí sinh không mang đồ vật kim loại hay trang sức vào phòng; hãy dặn con có thể cất mặt dây trong túi đồ để bên ngoài khi cần.
- Viết lời chúc nhấn vào sự cố gắng: "mong con bơi bền như cá chép", thay vì "đeo cái này để đỗ trường top".
- Trao sớm, không trao đúng sáng hôm thi. Trao sớm để con quen, và để món quà là sự đồng hành dài, không phải bùa phút chót.
- Nói thêm một câu cho trường hợp xấu nhất: "dù kết quả thế nào, con vẫn là con của bố mẹ". Câu này quý hơn mọi biểu tượng.
Ví dụ giả định: một người chị tặng em trai mặt dây cá chép bạc ba tháng trước kỳ thi, chỉ dặn "mệt thì sờ vào nó mà nghỉ năm phút". Món quà trở thành một nghi thức nghỉ ngơi nhỏ thay vì một lời thúc ép.
Chất liệu cá chép theo người nhận
Cá chép có thể làm từ hầu hết chất liệu. Gợi ý dưới đây dựa trên cách dùng thực tế, không dựa vào hợp mệnh:
| Người nhận | Gợi ý chất liệu, kiểu | Lý do |
|---|---|---|
| Học sinh, sinh viên | Bạc hoặc vàng nhỏ, dáng cá nhảy đơn giản | Nhẹ, ít vướng khi ngồi học lâu |
| Người đi làm | Vàng nhỏ, đá màu, cá koi men | Hợp phối đồ công sở, không phô |
| Người lớn tuổi | Ngọc chạm cá hoá rồng | Chi tiết đẹp, hợp ngắm, hợp dịp mừng thọ |
| Đôi vợ chồng | Đôi cá quấn tròn, chia hai mặt dây | Ý hoà hợp, mỗi người giữ một nửa |
| Trẻ nhỏ | Giữ làm kỷ vật, chưa đeo | Tránh nguy cơ hóc nghẹn, quấn cổ |
Ngọc chạm cá cần xem dưới ánh đèn để biết có vết nứt chạy ngang thân cá không; chỗ đuôi và vây thường mảnh, dễ mẻ nếu rơi.
Giữ gìn và an toàn
Cá chép nhiều vây, nhiều vảy chạm nổi nên bụi và mồ hôi dễ đọng trong kẽ. Với vàng và bạc, dùng bàn chải lông mềm cùng nước ấm pha chút xà phòng trung tính, rửa sạch rồi lau khô. Bạc xỉn đen ở kẽ vảy là do phản ứng với lưu huỳnh, nhiều người còn thích vì nó làm nổi chi tiết. Ngọc thì chỉ lau bằng khăn ẩm, tránh ngâm lâu và tránh hoá chất.
Với mặt dây hình cá nhảy có đuôi vểnh, kiểm tra xem đuôi có móc vào sợi len, khăn quàng hay tóc không. Nếu hay móc, có thể nhờ thợ mài tròn bớt mép. Trẻ em không nên đeo dây cổ khi ngủ, và mặt dây nhỏ nên tránh xa tầm tay trẻ dưới ba tuổi vì có thể bị nuốt.
Cuối cùng, nếu mặt dây cá chép bị mất trước ngày thi, đừng để chuyện đó trở thành nỗi bất an. Đó chỉ là một món đồ rơi mất. Một lời nhắn của người thân có giá trị động viên ngang như vậy, thậm chí hơn.
Với mặt dây đã đeo nhiều năm, mỗi dịp cuối năm có thể đem ra tiệm kiểm tra khoen và khoá dây một lần. Khoá lò xo mỏi là nguyên nhân phổ biến nhất khiến mặt dây rơi mất. Việc kiểm tra mất vài phút nhưng giữ được món đồ gắn với cả một mùa thi, một giai đoạn đáng nhớ của người đeo. Khi đứa trẻ năm nào đã đi làm, chiếc cá chép nhỏ ấy thường thành kỷ vật hơn là bùa may, và đó cũng là một cách đẹp để nó tiếp tục ở bên người đeo.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây cá chép có ý nghĩa gì?
Cá chép gắn với truyền thuyết vượt Vũ Môn hoá rồng, nên mang ý bền chí vượt khó, thường được tặng người đi thi. Ngoài ra chữ "cá" đọc gần chữ "dư" trong tiếng Hán, nên cá chép còn mang ý năm nào cũng có dư.
Có nên đeo mặt dây cá chép vào phòng thi không?
Tuỳ quy định của từng kỳ thi. Một số nơi hạn chế mang đồ kim loại hay trang sức vào phòng, nên bạn hãy đọc quy chế trước và sẵn sàng cất mặt dây trong túi đồ để bên ngoài.
Đầu cá hướng lên hay hướng xuống mới đúng?
Không có quy tắc bắt buộc. Hướng đầu cá chỉ là bố cục của người chạm khắc. Bạn chọn dáng mình thấy đẹp và thấy hợp với lời chúc muốn gửi.
Cá koi và cá chép có cùng ý nghĩa không?
Cá koi là cá chép được chọn giống ở Nhật nên ý nghĩa gần nhau: vượt khó, trưởng thành. Mặt dây cá koi thường có màu men đỏ trắng, còn mặt dây cá chép kiểu Á Đông hay chạm cá hoá rồng.
Tặng cá chép cho người lớn tuổi có hợp không?
Có. Với người lớn tuổi, nên chọn kiểu đôi cá hay cá ngậm đồng tiền mang ý đủ đầy, con cháu sum vầy, thay vì kiểu cá nhảy mang ý thi cử. Ngọc chạm là chất liệu nhiều ông bà ưa.