Quả đào tiên trên mặt dây, nhẫn hay vòng là lời chúc sống lâu, mạnh khoẻ, bắt nguồn từ truyện vườn đào tiên của Tây Vương Mẫu và hình ông Thọ tay cầm quả đào. Khác với những biểu tượng tiền tài, đào tiên nói về thời gian: được sống thêm, sống khoẻ, sống đủ lâu để thấy con cháu trưởng thành.
Vì nghĩa ấy, mặt dây đào hay được con cháu chọn tặng ông bà, cha mẹ vào dịp mừng thọ hay sau một đợt ốm. Nhưng quanh quả đào cũng có vài nhầm lẫn: lẫn với hoa đào ngày Tết, lẫn với chữ "đào hoa" trong chuyện tình duyên, và lẫn giữa lời chúc với lời hứa về sức khoẻ. Bài này gỡ từng chỗ, rồi đi đến chuyện chọn chất liệu, kích thước và cách trao quà cho người lớn tuổi.
Vườn đào tiên và lời chúc sống lâu
Trong truyện thần tiên Trung Hoa, Tây Vương Mẫu là nữ thần cai quản vườn đào trên núi Côn Lôn. Đào trong vườn ấy rất lâu mới chín, ăn vào được sống lâu không già. Tiểu thuyết Tây Du Ký kể Tôn Ngộ Không được giao trông vườn đào rồi ăn trộm đào, phá hội bàn đào, một đoạn mà nhiều thế hệ khán giả Việt Nam thuộc lòng qua phim truyền hình. Từ những truyện này, quả đào trở thành vật tượng trưng cho tuổi thọ.
Hình ảnh thứ hai là ông Thọ, một trong ba ông Phúc Lộc Thọ quen thuộc trong tranh, tượng ngày Tết. Ông Thọ trán cao, râu dài, tay cầm gậy và thường cầm hoặc đội một quả đào. Ở nhiều gia đình, tượng ông Thọ được bày trên kệ, nên trẻ con lớn lên đã quen với hình quả đào trên tay cụ già hiền lành. Đến khi lớn, chúng hiểu quả đào ấy chính là lời chúc sống lâu.
Trong tiệc mừng thọ của người Hoa, bánh hình quả đào nhân đậu là món bày không thể thiếu. Người Việt ở nhiều nơi cũng làm bánh đào, xôi nặn hình quả đào cho mâm mừng thọ ông bà. Mặt dây đào tiên vì vậy nằm trong một hệ thống quà mừng thọ quen thuộc, người nhận lớn tuổi nhìn là hiểu ngay ý con cháu.
Cũng cần nói rõ rằng những truyện này là văn chương và tín ngưỡng dân gian, không phải lịch sử. Không ai kiểm chứng được vườn đào trên núi Côn Lôn, và cũng không cần kiểm chứng. Giá trị của quả đào tiên nằm ở chỗ nó cho con cháu một hình ảnh cụ thể để nói điều khó nói: mong người thân ở lại với mình lâu hơn. Đeo hay tặng đào tiên, bạn đang dùng một ngôn ngữ chung mà ông bà đã quen từ nhỏ.
Quả đào trên tranh, gốm và đồ bạc của người Việt
Quả đào không phải loại quả người miền xuôi Việt Nam trồng nhiều, nhưng hình quả đào lại có mặt dày đặc trên đồ mỹ thuật. Trên gốm men lam, người ta vẽ cành đào trĩu quả cùng dơi bay quanh, đọc thành lời chúc phúc thọ. Trên đồ gỗ chạm như hoành phi, sập gụ, quả đào thường xếp cạnh lựu và phật thủ. Trên đồ bạc như khay trầu, hộp đựng, khoá bạc, quả đào được chạm nổi, có khi rỗng ruột để giữ hương.
Khi những hoạ tiết ấy chuyển lên trang sức, thợ thường giản lược còn một quả có hai lá, đỉnh hơi lệch về một bên, dọc thân có rãnh nông. Đó là "chữ ký" giúp người xem nhận ra quả đào tiên thay vì một hình trái tim hay một giọt nước. Một số mặt dây ngọc chạm thêm con dơi nhỏ đậu trên quả, gộp hai lời chúc phúc và thọ trong cùng một món đồ.
Ở vùng núi phía Bắc, nơi trồng đào lấy quả như Sa Pa, Mộc Châu, quả đào lại gắn với vụ mùa và chợ phiên. Người đeo mặt dây đào đến từ những vùng ấy có khi gửi vào đó một nỗi nhớ quê hơn là lời chúc trường thọ. Biểu tượng luôn mở cho từng người đọc theo đời sống riêng của mình, và điều đó hoàn toàn chính đáng.
Phân biệt quả đào tiên với những thứ dễ nhầm
Quả đào tiên khác hoa đào ngày Tết. Hoa đào miền Bắc ngày Tết gắn với truyện hai vị thần Thần Đồ, Uất Luỹ đứng dưới gốc đào canh giữ, nên cành đào mang ý xua điều xấu, đón năm mới. Quả đào tiên lại mang ý trường thọ. Cùng một loài cây nhưng hai bộ phận, hai lớp nghĩa riêng.
Quả đào tiên khác "đào hoa". "Số đào hoa" là cách nói dân gian về người được nhiều người để ý trong tình cảm. Một số tiệm bán mặt dây hoa đào kèm lời "đeo để có duyên"; đó là chuyện khác hẳn quả đào tiên. Nếu bạn tặng ông bà, nên chọn hình quả đào có lá, đừng chọn hình hoa đào năm cánh.
Quả đào với gỗ đào. Trong văn hoá Trung Hoa còn có quan niệm gỗ đào, gọi là đào mộc, dùng để làm vật trừ tà. Kiếm gỗ đào, bùa gỗ đào là một dòng riêng, không cùng nghĩa trường thọ. Mặt dây gỗ đào khắc hình quả đào gộp hai lớp này, bạn nên hỏi người bán đang muốn nói nghĩa nào.
Đào tiên và quả lựu. Trên đồ chạm cổ, đào, lựu và phật thủ thường đi cùng nhau thành bộ "tam đa": nhiều phúc, nhiều thọ, nhiều con cháu. Đào là thọ, lựu nhiều hạt là con cháu. Nhìn kỹ: quả đào có đỉnh nhọn hơi lệch và rãnh dọc, quả lựu có núm hoa ở đỉnh.
Chọn chất liệu mặt dây đào cho người lớn tuổi
Người nhận mặt dây đào phần lớn là người lớn tuổi, nên tiêu chí nên đặt vào sự nhẹ, êm và dễ đeo hơn là kích thước hay độ hoành tráng:
| Chất liệu | Hợp với ai | Điều nên để ý |
|---|---|---|
| Ngọc màu xanh, trắng | Người thích đồ cổ điển, đeo trong nhà | Rơi dễ vỡ; nên có viền hoặc khoen kim loại chắc |
| Đá màu hồng, đỏ | Bà, mẹ thích màu tươi | Đá nhuộm phổ biến; hỏi rõ đá tự nhiên hay đã xử lý |
| Vàng nhỏ | Người quen đeo vàng, cần món giữ giá trị | Mặt đặc nặng; dây đủ dày để không đứt |
| Bạc | Người da nhạy, thích đồ nhẹ | Xỉn theo thời gian; chỉ cần lau, không phải điềm gì |
| Gỗ, hạt | Người không quen đeo kim loại | Tránh nước; mép đã mài tròn chưa |
Với ông bà tay đã run, chọn khoá dây kiểu chốt to hoặc khoá nam châm để tự cài được. Một món quà mà mỗi lần đeo đều phải nhờ con cháu sẽ ít được đeo hơn bạn nghĩ.
Những điều nên tránh khi tặng đào tiên
Lời chúc trường thọ chạm vào chuyện sức khoẻ và tuổi tác, nên cách nói khi trao quà cần tế nhị hơn quà thường. Một vài điều nên cân nhắc:
- Tránh nói "đeo để sống lâu", "đeo để khỏi bệnh". Người lớn tuổi đang điều trị có thể hiểu như lời khuyên thay thuốc, hoặc thấy buồn khi bệnh vẫn còn.
- Tránh tặng hình hoa đào năm cánh nếu ý bạn là chúc thọ, vì nhiều người sẽ đọc thành chuyện duyên.
- Tránh chọn mặt quá to, quá nặng chỉ để "đẹp mặt" trong buổi tiệc; người lớn tuổi đeo lâu sẽ mỏi cổ.
- Tránh mua đá được quảng cáo "có năng lượng chữa bệnh". Đá trang sức là khoáng vật, đẹp và bền theo độ cứng, không có công dụng y học đã được chứng minh.
- Tránh trao quà kèm câu đùa về tuổi tác như "còn được mấy năm nữa". Câu đùa ấy có khi chạm vào nỗi lo thật của người già.
Lời nói tốt nhất thường rất đơn giản: "con chúc bố mẹ khoẻ để còn đi chơi với các cháu". Lời chúc hướng tới những việc cụ thể, vui vẻ dễ nhận hơn lời chúc trừu tượng.
Chuẩn bị món quà đào tiên cho dịp mừng thọ
Ở nhiều gia đình, mừng thọ được tổ chức vào các mốc tuổi tròn theo nếp nhà hoặc vào dịp đầu năm. Nếu bạn định tặng mặt dây đào, có thể chuẩn bị theo trình tự:
- Hỏi khéo người thân xem ông bà có hay đeo trang sức không, đeo vàng hay bạc, có bị ngứa da khi đeo kim loại nào không.
- Chọn hình quả đào có lá, kích thước khoảng một đốt ngón tay, mép mài tròn.
- Thử khoá dây ngay tại tiệm, tưởng tượng bạn đang cài cho người tay yếu.
- Chuẩn bị hộp và vài dòng thiệp kể ngắn tích quả đào, viết chữ to dễ đọc.
- Trong buổi mừng thọ, để người cháu nhỏ trao và nói một câu chúc; ông bà thường vui vì cảnh ấy hơn vì món quà.
Ví dụ giả định: ba anh em góp tiền mua một mặt dây đào ngọc nhỏ cho mẹ dịp mẹ bảy mươi, mỗi người viết một dòng vào cùng một tấm thiệp. Nhiều năm sau, tấm thiệp ấy được mẹ cất chung với mặt dây trong hộp gỗ.
Đeo hằng ngày và giữ gìn
Người lớn tuổi thường đeo trang sức liên tục, cả khi tắm, khi ngủ, vì ngại tháo ra cài vào. Với vàng, việc này ít ảnh hưởng, nhưng với ngọc và đá, nước xà phòng và va đập trong lúc tắm có thể làm khoen lỏng, mặt đá nứt dần. Con cháu có thể giúp kiểm tra mặt dây mỗi lần về thăm: khoen có mòn không, dây có xoắn rối không, da cổ có đỏ không.
Nếu ông bà nằm viện, nhiều nơi yêu cầu tháo trang sức trước khi chụp chiếu hay phẫu thuật. Hãy giữ giúp và cất cẩn thận, rồi đeo lại khi về nhà. Đây là chuyện quy trình y tế, không liên quan gì đến may rủi, và nên nói rõ như vậy để người già không lo lắng.
Khi mặt dây đã gắn bó nhiều năm, nó trở thành kỷ vật. Nhiều gia đình truyền mặt dây đào tiên từ bà sang cháu gái. Lúc ấy, quả đào không chỉ chúc thọ nữa mà còn chứa ký ức về người từng đeo nó, một lớp nghĩa quý hơn mọi truyền thuyết.
Câu hỏi thường gặp
Quả đào tiên có ý nghĩa gì trên trang sức?
Quả đào tiên là biểu tượng trường thọ, bắt nguồn từ truyện vườn đào của Tây Vương Mẫu và hình ông Thọ cầm quả đào. Trên trang sức, nó mang lời chúc sống lâu, mạnh khoẻ, thường được tặng người lớn tuổi.
Mặt dây đào tiên và mặt dây hoa đào khác nhau thế nào?
Mặt dây quả đào mang ý chúc thọ. Mặt dây hoa đào năm cánh thường gắn với ngày Tết hoặc được người bán gắn với chuyện tình duyên. Nếu muốn chúc thọ, hãy chọn hình quả đào có lá.
Đeo mặt dây đào tiên có giúp sống lâu không?
Không có bằng chứng nào cho thấy món đeo làm thay đổi tuổi thọ. Mặt dây đào là lời chúc và tấm lòng của người tặng; sức khoẻ vẫn đến từ ăn uống, vận động, khám bệnh định kỳ và sự chăm sóc của gia đình.
Chất liệu nào hợp tặng ông bà?
Nên ưu tiên món nhẹ, mép tròn, khoá dễ cài. Ngọc, bạc và vàng nhỏ đều được, tuỳ thói quen của người nhận và việc da họ có kích ứng với kim loại nào không.
Ông bà đeo mặt dây đào khi nằm viện có sao không?
Nhiều bệnh viện yêu cầu tháo trang sức trước khi chụp chiếu hay phẫu thuật. Đó là quy trình y tế. Con cháu giữ giúp rồi đeo lại khi về, không có gì đáng lo về may rủi.