Trong văn hoá Á Đông, con dơi được chạm lên trang sức vì chữ "dơi" trong tiếng Hán đọc giống chữ "phúc", nên hình con dơi là cách vẽ chữ phúc mà không cần viết chữ. Một chiếc vòng bạc có năm con dơi quanh viền là lời chúc ngũ phúc; một mặt dây hình dơi ngậm đồng tiền là lời chúc phúc ở trước mắt.
Nhiều người trẻ ngày nay thấy lạ, thậm chí ngại, khi biết hoạ tiết trên chiếc vòng của bà là con dơi, vì phim ảnh phương Tây gắn dơi với ma cà rồng và đêm tối. Bài này giải thích nguồn gốc của ý nghĩa tốt lành ấy, các kiểu dơi cách điệu hay gặp trên vàng bạc, ngọc chạm của người Việt, và cách đọc chúng khi bạn có trong tay một món đồ gia truyền.
Gốc đồng âm: dơi là phúc
Chữ Hán chỉ con dơi là "bức", đọc theo tiếng phổ thông gần như hoàn toàn trùng với chữ "phúc" là điều tốt lành. Văn hoá chữ Hán rất chuộng lối chúc bằng vật đồng âm, nên con dơi nhanh chóng trở thành cách viết chữ phúc bằng hình ảnh. Thợ chạm, thợ thêu, thợ kim hoàn đều dùng nó vì hình dơi xoè cánh vừa đẹp vừa dễ cách điệu thành đường cong mềm.
Ở Việt Nam, hoạ tiết dơi có mặt trên rất nhiều thứ: gốm, đồ gỗ chạm, khung cửa, hoa văn trang trí cung đình Huế và đặc biệt là đồ bạc. Người xem không đọc tiếng Hán phổ thông vẫn hiểu ý "phúc" qua truyền khẩu và qua những bộ hoạ tiết đi kèm như chữ Thọ, đồng tiền, quả đào. Vì vậy trong mắt các cụ, một chiếc vòng chạm dơi là món đồ cát tường, không có gì đáng sợ.
Sự khác biệt giữa Đông và Tây về con dơi là ví dụ rõ cho thấy biểu tượng không mang nghĩa sẵn. Cùng một con vật, nơi này gắn với đêm tối và bệnh tật, nơi khác gắn với phúc lành, tất cả tuỳ vào ngôn ngữ, truyện kể và kinh nghiệm sống của từng cộng đồng.
Các kiểu dơi cách điệu và lời chúc đi kèm
Năm con dơi quanh một chữ Thọ hay một vòng tròn. Đây là bố cục "ngũ phúc", gợi năm điều phúc theo sách cổ: sống lâu, giàu có, khoẻ mạnh yên ổn, có đức tốt, và ra đi nhẹ nhàng khi tuổi già. Bố cục này hay gặp trên vòng bạc, khoá bạc và đồ mừng thọ.
Dơi ngậm đồng tiền. Đồng tiền có lỗ ở giữa, người Hán đọc "tiền" gần với "trước", nên dơi ngậm đồng tiền được đọc là "phúc ở trước mắt". Kiểu này nhỏ gọn, hợp mặt dây và nhẫn.
Dơi bay chúc đầu xuống. Trong tiếng Hán, "lộn ngược" đọc giống "đến", nên dơi bay ngược mang ý "phúc đến". Cùng lối chơi chữ với tục dán ngược chữ Phúc ngày Tết ở nhiều gia đình người Hoa.
Dơi màu đỏ. Dơi tô men đỏ hay chạm trên đá đỏ được đọc là "hồng phúc", phúc lớn. Người Việt cũng quen với từ "hồng phúc" trong lời chúc, nên kiểu này dễ hiểu.
Dơi cùng quả đào hoặc hồ lô. Khi dơi đi với quả đào, lời chúc thành phúc và thọ; đi với hồ lô, lời chúc thành phúc và lộc. Một món đồ có thể "viết" cả một câu chúc bằng các hình như vậy.
Ngũ phúc là năm điều gì, và vì sao điều thứ năm hay bị hiểu sai
Năm con dơi trên vòng bạc chúc ngũ phúc, nhưng ít người kể đủ năm điều ấy. Theo cách liệt kê phổ biến trong sách cổ, ngũ phúc gồm thọ là sống lâu, phú là đủ của, khang ninh là thân khoẻ lòng yên, du hảo đức là có đức tốt và yêu điều thiện, khảo chung mệnh là trọn đời và ra đi nhẹ nhàng. Trong dân gian, đôi khi người ta đổi một hai điều cho dễ hiểu, như thay bằng "quý" là có địa vị, nhưng tinh thần chung không đổi.
Điều thứ năm thường làm người trẻ chột dạ: sao lại chúc nhau chuyện chết? Thật ra với người xưa, được sống đến già, mất trong nhà mình, có con cháu bên cạnh và không đau đớn kéo dài là một phúc lớn mà không phải ai cũng có. Đây là cách nhìn bình thản về vòng đời, không phải lời trù ẻo. Hiểu như vậy, chiếc vòng ngũ phúc tặng ông bà mang một lời chúc rất trọn: sống lâu, đủ đầy, khoẻ, sống tử tế và an nhiên đến cuối.
Cũng nên để ý rằng trong năm điều ấy chỉ có một điều nói về của cải. Bốn điều còn lại là sức khoẻ, tuổi thọ, nhân cách và sự an yên. Người xưa đặt chữ phúc rộng hơn chữ tiền rất nhiều. Khi đeo hay tặng hoạ tiết dơi, đó là một lời nhắc dễ thương rằng may mắn không chỉ đo bằng tài khoản.
Nhận ra con dơi trên đồ gia truyền
Dơi trên đồ cổ thường được cách điệu đến mức khó nhận ra. Thân dơi có khi chỉ là một chấm tròn nhỏ, hai cánh uốn thành đường xoắn như mây, đầu có hai tai nhọn. Nhiều người giữ chiếc vòng của bà nhiều năm mà nghĩ đó là hoa văn mây hay bướm. Cách phân biệt nhanh là nhìn cánh: cánh bướm thường chia hai cặp trên dưới, cánh dơi là một dải liền có các nếp gấp như gân ô.
Một gợi ý khác là đếm số hình lặp lại quanh viền. Nếu bạn thấy đúng năm hình giống nhau xếp quanh một trung tâm, khả năng cao đó là bố cục ngũ phúc. Nếu thấy dơi đi cùng chữ Hán ở giữa, chữ ấy thường là Thọ, Phúc hoặc Hỷ; hãy nhờ người đọc được chữ Hán xem giúp thay vì đoán.
Khi tìm hiểu đồ gia truyền, hãy hỏi người lớn trong nhà món đồ được làm khi nào, ở đâu, nhân dịp gì. Những câu trả lời ấy thường cho bạn biết nhiều hơn về ý nghĩa của hoạ tiết so với mọi bảng tra trên mạng. Ghi lại câu chuyện cùng ảnh chụp món đồ là cách giữ di sản gia đình rất đáng làm.
Hiểu lầm và lo lắng thường gặp
Vì hình ảnh con dơi ở phương Tây khá tiêu cực, người trẻ đeo đồ chạm dơi đôi khi gặp những câu hỏi hay lo ngại sau:
- "Đeo dơi là xui, là gọi bóng tối." Đó là cách nhìn của một nền văn hoá khác. Trong truyền thống Á Đông, dơi trên trang sức luôn mang nghĩa chúc phúc.
- "Dơi mang bệnh nên hoạ tiết dơi cũng không sạch." Hoạ tiết là hình chạm trên kim loại, không liên quan đến con vật thật. Việc nên tránh tiếp xúc với dơi hoang dã ngoài tự nhiên là chuyện y tế, không phải chuyện trang sức.
- "Phải đủ năm con mới có phúc." Một con dơi đã là chữ phúc. Năm con là bố cục ngũ phúc, đẹp và trọn ý, nhưng không phải điều kiện.
- "Hoạ tiết dơi là đồ Trung Quốc, không phải của người Việt." Hoạ tiết dơi đi vào mỹ thuật Việt qua nhiều thế kỷ giao lưu và đã được thợ Việt cách điệu theo lối riêng, có mặt trong đồ bạc, đồ gỗ, kiến trúc Huế. Đây là di sản chung của vùng văn hoá chữ Hán.
Nếu bạn đeo một món chạm dơi và có người hỏi, đó là dịp hay để kể câu chuyện đồng âm thú vị này.
Dơi trên các chất liệu thường gặp
Hoạ tiết dơi xuất hiện ở nhiều chất liệu, mỗi loại có cách giữ gìn riêng:
| Chất liệu | Kiểu dơi hay gặp | Giữ gìn |
|---|---|---|
| Bạc chạm, bạc đúc | Ngũ phúc quanh vòng, dơi trên khoá bạc | Lau khăn bạc; không ngâm hoá chất mạnh làm mất lớp xỉn tạo chiều sâu |
| Vàng | Dơi ngậm tiền, dơi nhỏ trên nhẫn | Rửa nước ấm, chải nhẹ kẽ chạm |
| Ngọc, đá | Dơi cùng đào, dơi cùng hồ lô | Tránh rơi; cất riêng trong túi vải |
| Gỗ, sừng | Mặt dây dơi chạm thủng | Tránh nước lâu; lau dầu mỏng định kỳ theo hướng dẫn thợ |
Với đồ bạc cổ có hoạ tiết dơi, lớp xỉn đen trong kẽ chạm giúp hình nổi lên. Đánh bóng quá tay sẽ làm hoạ tiết bị phẳng đi và khó nhận ra.
Nếu món đồ đã có vết nứt, khoen mòn hay mất một phần hoạ tiết, nên tìm thợ quen làm đồ cổ để gia cố chứ không đúc lại mới. Đúc lại có thể giữ được dáng nhưng mất đi dấu tay người thợ năm xưa, thứ làm món đồ gia truyền có giá trị riêng với gia đình bạn.
Đeo và tặng hoạ tiết dơi ngày nay
Hoạ tiết dơi hợp với người thích phong cách cổ điển, thích đồ bạc chạm tay hay muốn mang một món có câu chuyện. Một chiếc nhẫn bạc có dơi nhỏ, một mặt dây dơi ngậm tiền là món quà Tết thú vị cho người hiểu chữ Hán hoặc người thích tìm hiểu văn hoá. Với người lớn tuổi, chiếc vòng ngũ phúc là quà mừng thọ trọn nghĩa.
Khi tặng người trẻ chưa quen hoạ tiết, nên kèm vài dòng giải thích để họ không bất ngờ. Bạn có thể viết đơn giản: "con dơi trong tiếng Hán đọc giống chữ phúc, nên người xưa chạm dơi để chúc phúc". Biết được ý ấy, người nhận sẽ nhìn món đồ khác hẳn.
Với trẻ nhỏ, đồ bạc chạm dơi như khoá bạc, vòng bạc là tục lâu đời ở nhiều gia đình. Tuy vậy, an toàn phải đặt trước: chọn món không có phần nhỏ dễ rời, không có chuông bé rời ra được, không đeo dây cổ khi ngủ, và tháo ngay nếu da trẻ đỏ, ngứa ở chỗ đeo rồi hỏi bác sĩ nhi.
Một gợi ý cuối: nếu trong nhà có món đồ chạm dơi của ông bà, thử chụp ảnh rõ hoạ tiết, ghi lại người từng đeo, năm làm và nơi làm nếu còn ai nhớ. Vài dòng ghi chép ấy giúp con cháu sau này hiểu vì sao chiếc vòng có năm con vật lạ quanh viền, và giúp món đồ tiếp tục được trân trọng thay vì bị bán đi như bạc vụn. Ý nghĩa chúc phúc của con dơi, xét cho cùng, được giữ bằng câu chuyện nhiều hơn bằng kim loại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con dơi lại là biểu tượng của phúc?
Vì trong tiếng Hán phổ thông, chữ chỉ con dơi đọc gần như trùng với chữ phúc. Văn hoá chữ Hán chuộng chúc nhau bằng vật đồng âm, nên hình con dơi trở thành cách vẽ chữ phúc.
Năm con dơi trên vòng bạc có ý nghĩa gì?
Đó là bố cục ngũ phúc, chúc năm điều phúc theo sách cổ: sống lâu, giàu có, khoẻ mạnh yên ổn, có đức tốt và ra đi nhẹ nhàng lúc tuổi già. Bố cục này hay gặp trên đồ mừng thọ.
Đeo trang sức hình dơi có bị xui không?
Không. Ý xui gắn với con dơi đến từ một số nền văn hoá phương Tây. Trong truyền thống Á Đông, hoạ tiết dơi trên trang sức luôn mang nghĩa tốt lành.
Làm sao phân biệt hoạ tiết dơi với hoạ tiết bướm?
Nhìn cánh: cánh bướm thường chia thành hai cặp trên dưới, còn cánh dơi là một dải liền có nếp gấp như gân ô, đầu dơi thường có hai tai nhọn. Dơi cũng hay xếp thành nhóm năm con quanh một trung tâm.
Dơi ngậm đồng tiền khác dơi bay ngược thế nào?
Dơi ngậm đồng tiền đọc là phúc ở trước mắt, vì chữ tiền đọc gần chữ trước. Dơi bay ngược đọc là phúc đến, vì chữ lộn ngược đọc gần chữ đến. Cả hai đều là lối chơi chữ đồng âm.