Chúng ta không nỡ bỏ chiếc nhẫn cũ vì trong đầu, món đồ không chỉ là kim loại mà còn mang “bản chất” của người từng đeo và của những ngày đã qua. Các nhà tâm lý gọi lối nghĩ này là tư duy bản chất và tư duy tiếp xúc: đồ vật từng gần gũi với ai thì như còn giữ một phần của người đó. Vì vậy, một bản sao giống hệt vẫn không thay được món đồ thật.
Lối nghĩ này có ở trẻ nhỏ lẫn người lớn, ở người tin tâm linh lẫn người không tin. Nó giải thích vì sao trang sức gia đình được giữ qua nhiều đời, vì sao có người ngại đeo đồ của người lạ, và vì sao làm mất một món đồ rẻ tiền mà vẫn đau lòng. Bài này đi qua những gì nghiên cứu đã quan sát, vì sao trang sức đặc biệt dễ thành kỷ vật, và cách giữ kỷ vật sao cho chúng nâng đỡ chứ không đè nặng.
Bản sao giống hệt vẫn không phải là nó
Thử tưởng tượng: một người thợ giỏi làm lại chiếc nhẫn của mẹ bạn, cùng chất liệu, cùng trọng lượng, cùng vết xước ở mặt trong. Đặt hai chiếc cạnh nhau, không ai phân biệt được. Bạn có sẵn lòng đổi chiếc cũ lấy chiếc mới không? Phần lớn mọi người sẽ nói không, dù họ không giải thích được vì sao.
Cảm giác ấy không phải là sự cố chấp. Đó là dấu hiệu cho thấy con người đánh giá đồ vật không chỉ qua đặc điểm vật lý mà qua lịch sử của nó: ai đã chạm vào, đã đeo nó trong những ngày nào, đã trao nó cho ai. Lịch sử ấy không nhìn thấy được, nhưng với chúng ta, nó là phần quan trọng nhất của món đồ.
Điều thú vị là chúng ta áp dụng lối nghĩ này rất chọn lọc. Không ai cảm thấy gì đặc biệt với chiếc bút bi dùng chung ở văn phòng, nhưng chiếc bút ông nội dùng để ký giấy tờ thì khác hẳn. Sự khác biệt nằm ở mối quan hệ giữa người và người, được gửi vào đồ vật, chứ không nằm ở bản thân đồ vật.
Người bán trang sức cũ hiểu rất rõ điều này. Khách mang tới một chiếc nhẫn cưới của cha mẹ đã mất để bán thường do dự rất lâu, dù giá chỉ tính theo trọng lượng vàng. Với tiệm, đó là vài chỉ vàng; với người mang tới, đó là cả một đời của hai người.
Nghiên cứu về chiếc máy sao chép đồ chơi
Năm 2008, hai nhà tâm lý học Bruce Hood và Paul Bloom công bố một nghiên cứu với trẻ nhỏ, dùng một chiếc hộp được giới thiệu là “máy sao chép” có thể tạo ra bản giống hệt của đồ vật. Thật ra người làm thí nghiệm khéo léo đánh tráo để trẻ tin rằng máy đã sao chép thật. Khi đồ vật là một món đồ chơi bình thường, nhiều trẻ sẵn lòng nhận bản sao. Nhưng khi đó là đồ vật trẻ gắn bó, như chiếc chăn hay con gấu ngủ cùng mỗi đêm, phần lớn các em không muốn đổi, có em còn không cho đưa vào máy.
Kết quả này cho thấy từ rất nhỏ, con người đã phân biệt “một món giống như thế” với “chính món đó”. Món đồ gắn bó được coi là độc nhất, không thể thay thế, dù về hình dáng không khác gì bản sao. Các nhà tâm lý cho rằng đây là nền móng của cảm giác mà người lớn có với kỷ vật, đồ gia truyền và cả những món đồ được cho là “mang may mắn”.
Ý tưởng về đồ vật gắn bó ở trẻ nhỏ đã được nhà phân tâm học Donald Winnicott bàn từ năm 1953 với khái niệm “vật chuyển tiếp”: chiếc chăn, con gấu giúp trẻ đi qua giai đoạn tách dần khỏi mẹ. Nhiều người lớn vẫn giữ một phiên bản của vật chuyển tiếp ấy, và với không ít người, đó là một món trang sức.
Tư duy tiếp xúc: đồ vật “nhiễm” người từng dùng
Từ cuối thế kỷ XIX, nhà nhân học James Frazer trong cuốn The Golden Bough đã mô tả hai lối nghĩ phổ biến trong phép thuật dân gian ở nhiều nơi. Một là “giống nhau thì ảnh hưởng nhau”. Hai là “đã từng tiếp xúc thì còn liên hệ mãi”: một món đồ từng thuộc về ai thì vẫn còn gắn với người đó, dù đã rời xa.
Gần một thế kỷ sau, nhóm của nhà tâm lý học Paul Rozin, từ thập niên 1980, cho thấy lối nghĩ “tiếp xúc” vẫn sống khoẻ trong người hiện đại. Trong các nghiên cứu của nhóm, nhiều người ngần ngại mặc một chiếc áo đã giặt sạch nếu được cho biết nó từng thuộc về một người họ ghê sợ, và ngược lại, quý hơn những món đồ từng thuộc về người họ yêu mến. Họ biết chiếc áo sạch, nhưng cảm giác vẫn không thay đổi.
Đây chính là lý do một số người ngại đeo đồ cũ của người lạ, hoặc ngược lại, rất trân trọng chiếc nhẫn của bà. Tục kiêng đeo đồ của người đã mất ở một số gia đình Việt cũng có thể đọc dưới góc này. Hiểu như vậy không làm cảm giác biến mất, nhưng giúp ta thấy nó là một nét chung của con người, không phải điều kỳ quặc hay mê muội.
Vì sao trang sức đặc biệt dễ thành kỷ vật
Tiếp xúc với da trong thời gian dài. Một chiếc nhẫn đeo hàng chục năm trên tay ai đó là ví dụ rõ nhất của “tiếp xúc”. Với tư duy tiếp xúc, ít món đồ nào gắn với người hơn thế.
Bền qua nhiều đời. Kim loại quý không mục, không hỏng như vải hay giấy, nên trang sức thường là thứ còn lại lâu nhất của một người.
Nhỏ và mang theo được. Người ta có thể đeo kỷ vật bên mình mỗi ngày, khác với đồ đạc trong nhà chỉ nhìn thấy khi ở nhà.
Gắn với các dịp lớn. Trang sức thường được trao trong những dịp quan trọng: đầy tháng, trưởng thành, cưới hỏi, mừng thọ. Mỗi món mang theo ký ức của một dịp.
Được trao tay. Phần lớn trang sức quý trong gia đình được tặng, không phải tự mua. Hành động trao tay biến món đồ thành lời nhắn từ người này sang người kia.
Các kiểu gắn bó với trang sức và cách chúng biểu hiện
Không phải mọi sự gắn bó đều giống nhau. Bảng dưới gợi ý vài kiểu thường gặp:
| Kiểu gắn bó | Ví dụ | Cảm giác thường gặp | Điều nên lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gắn với người thân | Nhẫn của mẹ, vòng của bà | Như có người thân bên cạnh | Cân nhắc khi sửa chữa, nới cỡ |
| Gắn với một cột mốc | Món tự mua khi có lương đầu | Tự hào, nhắc mình đã đi được bao xa | Có thể giữ như biểu tượng, không cần đeo mãi |
| Gắn với một sự kiện may mắn | Vòng đeo hôm đỗ đại học | Muốn đeo lại trong những dịp quan trọng | Đừng để nó thành điều kiện bắt buộc |
| Gắn với thời thơ ấu | Lắc bạc từ hồi đầy tháng | Gợi cảm giác an toàn, được che chở | Thường cất, ít đeo; giữ cùng câu chuyện |
| Gắn với một mối quan hệ đã qua | Nhẫn đôi của mối tình cũ | Lẫn lộn giữa trân trọng và đau | Không vội bỏ, cũng không ép mình giữ |
Với kiểu cuối cùng, nhiều người thấy nhẹ lòng hơn khi cất món đồ vào một chỗ riêng thay vì vứt bỏ hay tiếp tục đeo. Sau một thời gian, cảm giác sẽ rõ hơn, và quyết định khi đó thường bình tĩnh hơn.
Khi sự gắn bó trở thành gánh nặng
Phần lớn sự gắn bó với kỷ vật là lành mạnh, thậm chí giúp ích: nó giữ ký ức, nối các thế hệ, an ủi người ở lại. Nhưng đôi khi nó trở thành gánh nặng. Có người sợ làm mất đến mức không dám đeo, cũng không dám cất ở đâu, lúc nào cũng phải kiểm tra. Có người không cho bất kỳ ai, kể cả con cái, chạm vào món đồ. Có người suy sụp kéo dài khi làm mất một món kỷ vật, như thể mất thêm một lần nữa người thân.
Ở mức cực đoan hơn, sự gắn bó với đồ vật có thể là một phần của chứng khó vứt bỏ đồ đạc, khi người ta tích trữ quá nhiều món đến mức ảnh hưởng tới sinh hoạt. Đây là tình trạng cần được chuyên gia đánh giá, không phải chuyện “tính hay giữ đồ” đơn thuần.
Nếu nỗi sợ mất kỷ vật hoặc nỗi buồn khi đã mất kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, quan hệ, hãy nói chuyện với người thân và cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý. Đôi khi nỗi đau thật sự không nằm ở món đồ, mà ở mất mát mà món đồ đại diện.
Giữ kỷ vật mà vẫn nhẹ lòng
Vài cách giúp bạn giữ được ý nghĩa của món đồ mà không bị nó trói buộc:
- Chụp ảnh món đồ thật kỹ, ở nhiều góc, lưu nhiều nơi; nếu chẳng may mất, ít nhất hình ảnh còn.
- Viết lại câu chuyện của món đồ: của ai, từ đâu, trong dịp nào; câu chuyện là phần không thể mất.
- Quyết định trước những món chỉ để cất và những món đeo hằng ngày, để không phải lo lắng mỗi lần ra đường.
- Cho phép sửa chữa khi cần; một chiếc nhẫn được nới cỡ để đeo vừa vẫn là chiếc nhẫn ấy.
- Chia sẻ món đồ với người thân, kể cho con cháu nghe, để ý nghĩa của nó không chỉ nằm trong đầu một người.
- Nhắc mình rằng tình cảm với người thân không nằm trong món đồ; mất món đồ không làm mất tình cảm ấy.
Những bước này không làm món đồ bớt quý. Chúng chỉ chuyển một phần ý nghĩa từ kim loại sang ảnh, sang lời kể, sang ký ức của nhiều người, để nếu món đồ có lúc hỏng hay thất lạc, câu chuyện vẫn còn nguyên. Nhiều gia đình kể rằng cuốn sổ ghi lại lịch sử chiếc nhẫn của bà về sau được con cháu đọc nhiều hơn cả số lần chiếc nhẫn được đeo.
Câu hỏi thường gặp
Gắn bó với đồ vật có phải là dấu hiệu tâm lý bất ổn không?
Không. Gắn bó với kỷ vật là hiện tượng rất phổ biến, có từ khi còn nhỏ và tồn tại suốt đời ở phần lớn mọi người. Nó chỉ đáng lo khi gây đau khổ kéo dài, chiếm quá nhiều thời gian lo lắng, hoặc dẫn tới tích trữ đồ đạc ảnh hưởng sinh hoạt; khi đó nên gặp chuyên gia.
Vì sao một số người ngại đeo trang sức cũ của người lạ?
Một phần vì lối nghĩ tiếp xúc: đồ vật từng gần gũi với ai thì như còn mang dấu vết người đó. Các nghiên cứu cho thấy cảm giác này có ở cả người không tin tâm linh. Với trang sức cũ, làm sạch kỹ là đủ về vệ sinh, còn cảm giác thì mỗi người một khác, không cần ép mình.
Làm mất kỷ vật của người thân thì nên làm gì?
Trước hết, cho phép mình buồn; đó là phản ứng bình thường. Tìm lại những gì còn giữ được: ảnh, câu chuyện, đồ khác của người thân. Có người làm một món mới để tưởng nhớ, có người viết lại kỷ niệm. Nếu nỗi buồn kéo dài và nặng nề, hãy chia sẻ với người thân hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên sửa, làm mới kỷ vật không?
Tuỳ bạn coi trọng điều gì. Sửa để đeo được thường không làm món đồ mất ý nghĩa; nhiều người còn thấy ý nghĩa hơn vì được đeo. Nhưng làm mới hoàn toàn, đánh bóng mất dấu vết, có thể khiến món đồ mất cảm giác “của người xưa”. Hãy chụp ảnh và trao đổi kỹ với thợ trước.
Đồ vật gắn bó của trẻ nhỏ có cần bỏ dần không?
Không cần ép. Theo các nhà tâm lý, đồ vật gắn bó giúp trẻ cảm thấy an toàn trong giai đoạn tách dần khỏi cha mẹ, và phần lớn trẻ tự bớt phụ thuộc khi lớn lên. Cha mẹ chỉ nên quan tâm khi sự gắn bó cản trở sinh hoạt bình thường của trẻ.