Câu trả lời ngắn: chưa chắc. Năm 2010, nhóm của Lysann Damisch, Barbara Stoberock và Thomas Mussweiler công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm cho thấy người tham gia làm tốt hơn khi được gợi niềm tin may mắn, như được đưa “quả bóng may” hay được mang theo vật may mắn của mình. Nhưng các nhóm nghiên cứu khác làm lại thí nghiệm sau đó, tiêu biểu là Robert Calin-Jageman và Tracy Caldwell năm 2014, không tìm thấy hiệu ứng ấy.
Câu chuyện của nghiên cứu này đáng kể lại vì hai lý do. Thứ nhất, nó giải thích vì sao bạn hay nghe câu “khoa học chứng minh bùa may có tác dụng”. Thứ hai, nó là ví dụ rõ về cách khoa học tự sửa mình: một kết quả hấp dẫn cần được kiểm lại trước khi được tin. Bài này kể lại cả hai phía, giải thích cơ chế được đề xuất, và gợi ý cách dùng vật may mắn sao cho có lợi mà không trông chờ vào nó.
Nghiên cứu năm 2010 làm gì và báo cáo gì
Nhóm Damisch đặt câu hỏi: nếu mê tín làm người ta tin rằng mình sẽ gặp may, liệu niềm tin đó có thay đổi được kết quả của chính họ trong những việc phụ thuộc vào kỹ năng không? Để trả lời, họ thiết kế bốn thí nghiệm với sinh viên. Trong mỗi thí nghiệm, một nhóm được gợi niềm tin may mắn, nhóm còn lại thì không, rồi cả hai cùng làm một nhiệm vụ.
Theo mô tả của bài báo, các nhiệm vụ gồm đánh golf vào lỗ với một quả bóng được giới thiệu là “bóng may”, một bài tập khéo tay được làm sau lời chúc kiểu “giữ ngón tay cầu may cho bạn”, và các bài trí nhớ, giải đố chữ mà người tham gia được mang theo vật may mắn của chính mình hoặc phải để nó ở phòng khác. Ở cả bốn thí nghiệm, nhóm được gợi niềm tin may mắn làm tốt hơn.
Nhóm tác giả còn đo xem vì sao. Họ báo cáo rằng người có vật may mắn bên cạnh tự đánh giá năng lực của mình cao hơn, đặt mục tiêu cao hơn và kiên trì lâu hơn với bài khó. Từ đó họ đề xuất: mê tín không mang lại may mắn từ bên ngoài, mà làm tăng niềm tin vào năng lực bản thân, và chính niềm tin này giúp làm tốt hơn. Kết quả được báo chí nhiều nước đăng lại, thường với tiêu đề kiểu “bùa may mắn có tác dụng thật”.
Niềm tin vào năng lực bản thân là gì
Khái niệm mà nhóm Damisch dùng để giải thích kết quả có gốc từ nhà tâm lý học Albert Bandura, người đề xuất khái niệm self-efficacy vào cuối thập niên 1970. Tiếng Việt thường dịch là “niềm tin vào năng lực bản thân” hay “sự tự tin vào khả năng”. Đó là mức độ một người tin rằng mình làm được một việc cụ thể, chứ không phải tự tin chung chung về bản thân.
Nhiều nghiên cứu theo hướng của Bandura cho thấy người tin mình làm được thường chọn việc thử thách hơn, cố gắng nhiều hơn và bỏ cuộc muộn hơn khi gặp khó. Niềm tin này được nuôi bằng nhiều nguồn: những lần làm được trước đây, thấy người giống mình làm được, được người khác động viên, và trạng thái cơ thể, cảm xúc lúc bắt tay vào việc.
Nhìn theo khung này, một vật may mắn có thể chạm tới hai nguồn: nó nhắc lại những lần thành công trước, và nó mang lời động viên của người tặng. Đây là lý do giả thuyết của nhóm Damisch nghe rất hợp lý. Nhưng hợp lý không có nghĩa là đã được chứng minh; một hiệu ứng tâm lý phải được tìm thấy nhiều lần, ở nhiều nơi, mới đáng tin.
Các lần lặp lại không thành
Đầu thập niên 2010, ngành tâm lý học bắt đầu một đợt tự soát lớn: nhiều kết quả nổi tiếng được các nhóm độc lập làm lại theo đúng quy trình, và một phần đáng kể không cho kết quả như cũ. Giai đoạn này thường được gọi là khủng hoảng tái lập. Nghiên cứu về vật may mắn nằm trong số những kết quả được chọn để kiểm lại.
Năm 2014, Robert Calin-Jageman và Tracy Caldwell công bố trên tạp chí Social Psychology hai thí nghiệm lặp lại theo thiết kế của nhóm Damisch, trong đó có thí nghiệm đánh golf với “bóng may”. Họ không tìm thấy khác biệt đáng kể giữa nhóm được gợi niềm tin may mắn và nhóm đối chứng. Một số nhóm khác về sau cũng thử các biến thể và kết quả không thống nhất.
Điều này không có nghĩa nhóm Damisch gian dối, cũng không có nghĩa chắc chắn hiệu ứng không tồn tại. Nó có nghĩa là bằng chứng hiện có chưa đủ mạnh để nói “vật may mắn giúp bạn làm tốt hơn”. Có thể hiệu ứng rất nhỏ, chỉ xuất hiện ở một số người, một số loại việc, hoặc kết quả ban đầu là do may rủi thống kê với những nhóm tham gia không lớn. Cách nói trung thực nhất là: câu hỏi vẫn còn để ngỏ.
Cách đọc một tin “khoa học chứng minh” về vật may mắn
Lần tới khi gặp một bài báo nói khoa học đã chứng minh bùa may có tác dụng, bạn có thể tự hỏi vài câu sau:
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng | Với nghiên cứu năm 2010 |
|---|---|---|
| Nghiên cứu gốc là của ai, đăng ở đâu? | Bài báo phổ thông hay tóm tắt sai hoặc phóng đại | Đăng trên tạp chí có bình duyệt, tác giả rõ ràng |
| Có bao nhiêu người tham gia? | Mẫu nhỏ dễ cho kết quả tình cờ | Các thí nghiệm có số người tham gia không lớn |
| Đo cái gì, trong điều kiện nào? | Kết quả trong phòng thí nghiệm có thể không đúng ngoài đời | Nhiệm vụ ngắn, đơn giản, với sinh viên |
| Đã có ai làm lại chưa? | Một kết quả chỉ đáng tin khi lặp lại được | Các lần lặp lại không thấy hiệu ứng |
| Người viết có bán gì không? | Lợi ích có thể làm lệch cách kể | Nhiều nơi bán bùa trích nghiên cứu này để quảng cáo |
Năm câu hỏi này không chỉ dùng cho vật may mắn. Chúng giúp bạn đọc bất cứ tin tức khoa học nào về sức khoẻ, giáo dục hay tâm lý mà không bị cuốn theo tiêu đề.
Vậy nên làm gì với vật may mắn của mình
Giữ nó nếu nó làm bạn dễ chịu. Ngay cả khi tác dụng lên thành tích chưa được chứng minh, cảm giác dễ chịu và được động viên là có thật với người trải nghiệm. Không có lý do gì phải bỏ một món đồ mình quý.
Đừng để nó thay chuẩn bị. Nếu có hiệu ứng nào, nó cũng chỉ nhỏ bé so với việc ôn bài, tập luyện, ngủ đủ. Hãy coi vật may mắn như lớp áo khoác ngoài, không phải bộ khung.
Dùng nó như một nghi thức bắt đầu. Chạm vào chiếc vòng, hít một hơi sâu rồi bắt đầu làm bài. Cách dùng này biến món đồ thành tín hiệu tập trung, thứ mà nhiều nghiên cứu về thói quen trước thi đấu cho thấy có ích.
Đừng hoảng khi quên nó. Nếu có một bài học từ các lần lặp lại không thành, đó là thành tích của bạn không phụ thuộc vào món đồ. Quên vòng ở nhà không có nghĩa là hôm nay sẽ hỏng.
Cảnh giác với lời quảng cáo. Ai đó dẫn “nghiên cứu khoa học” để bán bùa giá cao đang dùng một kết quả gây tranh cãi như thể nó là sự thật đã chắc chắn.
Kỳ vọng, cảm nhận và giới hạn của chúng
Một lý do khiến câu chuyện vật may mắn hấp dẫn là nó chạm tới một hiện tượng có thật và được nghiên cứu kỹ hơn: kỳ vọng ảnh hưởng tới cảm nhận. Hiệu ứng giả dược trong y học là ví dụ quen thuộc nhất, khi người bệnh dùng viên thuốc không có hoạt chất mà vẫn thấy đỡ hơn về một số triệu chứng chủ quan như đau, mệt.
Nhưng cần phân biệt cảm nhận với kết quả khách quan. Kỳ vọng có thể làm ta thấy bớt lo, thấy tự tin, thấy đỡ đau hơn; nó khó làm thay đổi những thứ đo được bên ngoài như điểm số, tốc độ, hay diễn biến của một căn bệnh thật. Vật may mắn, nếu có tác dụng, nhiều khả năng nằm ở phía cảm nhận và tâm thế.
Điều đó không làm vật may mắn mất giá trị. Bước vào phòng thi với tâm thế bình tĩnh hơn đã là một điều tốt. Chỉ cần nhớ đúng vị trí của nó: một chỗ dựa tinh thần nhỏ, không phải công cụ thay đổi kết quả, và không phải thứ đáng để ai trả giá cao.
Vì sao kết quả hấp dẫn lan nhanh hơn lần kiểm lại
Kết quả năm 2010 được nhắc đi nhắc lại trên báo chí, sách self-help và trang bán hàng suốt nhiều năm. Các lần lặp lại không thành thì ít người biết hơn hẳn. Hiện tượng này không riêng gì nghiên cứu về vật may mắn: một phát hiện bất ngờ, dễ kể, hợp với mong muốn của người đọc luôn lan nhanh hơn một báo cáo khô khan rằng thí nghiệm làm lại không tìm thấy gì.
Có vài lý do. Tiêu đề “khoa học chứng minh bùa may có tác dụng” hấp dẫn hơn tiêu đề “một thí nghiệm làm lại không thấy hiệu ứng”. Người đọc vốn đã có cảm tình với vật may mắn nên dễ chia sẻ tin xác nhận điều mình muốn tin. Và người bán bùa, bán vật phẩm có động cơ rõ ràng để trích kết quả có lợi cho mình.
Cách đối phó đơn giản là tập một thói quen: mỗi khi gặp một kết quả tâm lý học gây bất ngờ, hãy tìm thêm hai chữ “lặp lại” hoặc “tái lập” cùng tên nghiên cứu. Nhiều khi chỉ vài phút tìm kiếm là thấy bức tranh đầy đủ hơn. Thói quen này không làm bạn mất niềm tin vào khoa học; ngược lại, nó giúp bạn tin đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu năm 2010 có bị rút lại không?
Theo những gì được biết rộng rãi, bài báo không bị rút lại vì sai phạm. Vấn đề là các lần làm lại thí nghiệm của những nhóm khác không cho kết quả tương tự. Trong khoa học, một kết quả không lặp lại được không có nghĩa là gian dối, mà có nghĩa là bằng chứng chưa đủ chắc để tin.
Khủng hoảng tái lập là gì?
Đó là giai đoạn từ đầu thập niên 2010, khi nhiều nhà nghiên cứu làm lại các thí nghiệm tâm lý học nổi tiếng và thấy một phần đáng kể không cho kết quả như công bố ban đầu. Nguyên nhân thường được nêu gồm mẫu nhỏ, cách phân tích linh hoạt và xu hướng tạp chí ưu tiên kết quả gây chú ý.
Nếu vật may mắn không giúp làm tốt hơn thì sao nhiều người vẫn thấy hiệu quả?
Vì cảm giác yên tâm là có thật, và vì trí nhớ của chúng ta thiên về những lần trùng hợp. Một lần đeo vòng mà làm bài tốt được nhớ rất lâu, còn những lần đeo vòng mà làm bài bình thường thì dễ quên. Cả hai điều này khiến vật may mắn có vẻ hiệu quả hơn thực tế.
Có nên dùng vật may mắn để tăng tự tin cho con trước kỳ thi không?
Có thể, nếu con thích và món đồ mang lời động viên của cha mẹ. Nhưng hãy nói rõ với con rằng con làm được là nhờ con đã học, món đồ chỉ là lời chúc. Tránh để con nghĩ rằng thiếu món đồ thì sẽ làm bài kém, vì điều đó có thể tạo thêm lo âu.
Có nghiên cứu nào khác về mê tín và thành tích không?
Có nhiều nghiên cứu về nghi thức trước thi đấu và thói quen tập trung, phần lớn thuộc lĩnh vực tâm lý thể thao. Các nghiên cứu này thường cho thấy một chuỗi động tác quen thuộc trước khi thực hiện giúp vận động viên tập trung. Tuy vậy, đó là nghi thức có chủ đích, khác với niềm tin vào sức mạnh của một món đồ.