Nghi thức trước thi đấu giúp vận động viên đưa đầu óc vào trạng thái quen thuộc, bớt lo âu và tập trung vào việc sắp làm; đó là phần được tâm lý học thể thao ghi nhận. Còn ý nghĩ rằng đôi tất cũ hay sợi vòng tự nó mang lại chiến thắng thì không có bằng chứng. Nghi thức có ích khi người làm điều khiển được nó, và thành gánh nặng khi thiếu nó là hoảng.
Bài này phân biệt hai loại nghi thức hay bị gộp chung: chuỗi động tác chuẩn bị có chủ đích và thói quen lấy may thuần tuý. Bài đi qua lý do nghi thức giúp ích, dấu hiệu nghi thức chuyển sang ám ảnh, và cách người bình thường, không phải vận động viên, có thể dựng một nghi thức nhỏ cho buổi thuyết trình, buổi phỏng vấn hay một ngày thi quan trọng.
Chuỗi động tác chuẩn bị và thói quen lấy may khác nhau thế nào
Các nhà tâm lý thể thao thường phân biệt hai thứ. Thứ nhất là chuỗi động tác chuẩn bị trước khi thực hiện một kỹ thuật: cầu thủ bóng rổ nhồi bóng vài lần trước khi ném phạt, vận động viên quần vợt đập bóng xuống sân trước khi giao, người bắn cung hít thở theo nhịp trước khi kéo dây. Chuỗi này gắn trực tiếp với kỹ thuật, được tập có chủ đích và có thể điều chỉnh.
Thứ hai là thói quen lấy may: mang đôi tất từng mặc trong trận thắng, không cạo râu trong suốt giải, luôn bước vào sân bằng chân phải, đeo đúng một sợi vòng. Thói quen này không liên quan tới kỹ thuật; người làm giữ nó vì tin rằng nó mang lại may mắn, hoặc ít nhất là sợ bỏ nó thì gặp xui.
Ranh giới giữa hai loại không phải lúc nào cũng rõ. Một sợi vòng chạm vào trước khi ra sân có thể vừa là vật lấy may vừa là tín hiệu để đầu óc chuyển sang chế độ thi đấu. Điều quan trọng không nằm ở tên gọi, mà ở chỗ nghi thức đang phục vụ người làm hay người làm đang phục vụ nghi thức.
Những thói quen nổi tiếng trong làng thể thao
Thể thao chuyên nghiệp có rất nhiều câu chuyện về thói quen trước trận. Theo nhiều bài báo thể thao và cả lời kể của chính anh, tay vợt Rafael Nadal có một chuỗi thói quen rất cố định: xếp chai nước theo một cách nhất định cạnh ghế, chỉnh trang phục trước mỗi lần giao bóng, bước qua vạch sân theo một kiểu riêng. Anh từng giải thích rằng những việc này giúp mình sắp xếp lại đầu óc và tập trung vào trận đấu.
Huyền thoại bóng rổ Michael Jordan thường được kể là mặc chiếc quần đùi của đội trường đại học bên trong quần thi đấu của đội chuyên nghiệp suốt sự nghiệp. Nhiều cầu thủ bóng đá có thói quen làm dấu thánh giá, chạm tay xuống cỏ hay nhìn lên trời khi bước vào sân, một phần là niềm tin tôn giáo, một phần là nghi thức cá nhân.
Không phải câu chuyện nào cũng được chính người trong cuộc xác nhận; nhiều chi tiết đến từ lời kể của đồng đội, phóng viên và đã được thêm thắt qua nhiều lần đăng lại. Vì vậy nên đọc chúng như những giai thoại minh hoạ, không phải như hồ sơ chính xác về từng người.
Những câu chuyện này thường được kể như chuyện vui, nhưng chúng cho thấy một điều nghiêm túc: ngay cả những người được huấn luyện tốt nhất, đã làm chủ kỹ thuật, vẫn cần một cách để đối phó với áp lực và sự bất định của một trận đấu. Nghi thức là công cụ họ tự tìm ra, và nhiều người trong số họ hiểu rõ nó làm gì cho mình.
Vì sao nghi thức giúp ích
Đưa sự chú ý về hiện tại. Một chuỗi động tác quen thuộc chiếm lấy sự chú ý, kéo đầu óc khỏi những suy nghĩ lo lắng về kết quả, đám đông hay sai lầm trước đó.
Tạo cảm giác kiểm soát. Trong một trận đấu có quá nhiều yếu tố ngoài tầm tay, nghi thức là phần duy nhất chắc chắn do mình quyết định. Cảm giác này giúp giảm lo âu.
Đánh dấu sự chuyển đổi. Nghi thức là tín hiệu cho cơ thể và đầu óc biết đã đến lúc thi đấu, giống như cách người ta thay đồng phục trước khi vào ca làm việc.
Giữ nhịp ổn định. Một chuỗi động tác giống nhau mỗi lần giúp kỹ thuật được thực hiện trong điều kiện quen thuộc, ít bị ảnh hưởng bởi áp lực khác thường.
Kết nối với điều mình quý. Chạm vào chiếc vòng người thân tặng, nhìn lên khán đài nơi gia đình ngồi: những cử chỉ nhỏ nhắc người thi đấu về lý do họ ở đây.
Khi nghi thức có ích và khi nó thành gánh nặng
Cùng một thói quen có thể nằm ở hai phía tuỳ cách người làm sống với nó. Bảng dưới gợi ý những dấu hiệu để tự kiểm:
| Khía cạnh | Nghi thức có ích | Nghi thức thành gánh nặng |
|---|---|---|
| Khi không làm được | Hơi khó chịu rồi vẫn thi đấu bình thường | Hoảng loạn, tin chắc mình sẽ thua |
| Thời gian | Ngắn, gọn, nằm trong lịch chuẩn bị | Ngày càng dài, chiếm nhiều thời gian |
| Tính linh hoạt | Điều chỉnh được khi hoàn cảnh đổi | Phải làm chính xác từng chi tiết |
| Người xung quanh | Không ảnh hưởng ai | Đòi người khác phải làm theo, nổi giận khi bị phá |
| Cảm xúc chung | Bình tĩnh, tập trung hơn | Lo lắng hơn, luôn sợ làm sai thứ tự |
Nếu thói quen của bạn hay của con bạn nghiêng về cột bên phải, đó là lúc nên trò chuyện với huấn luyện viên, chuyên gia tâm lý thể thao hoặc chuyên gia tâm lý. Có những nghi thức cứng nhắc là biểu hiện của lo âu cần được hỗ trợ, không phải chỉ là “tính mê tín”.
Vật lấy may trong thể thao Việt Nam
Ở các sân bóng phong trào, phòng tập võ, đường chạy của Việt Nam, vật lấy may xuất hiện rất tự nhiên. Có cầu thủ đeo sợi chỉ đỏ mẹ buộc, có võ sinh mang theo chiếc khăn của thầy, có người chạy bộ luôn mặc chiếc áo của giải đầu tiên mình về đích. Phần lớn những thói quen này gắn với người thân và kỷ niệm, hơn là với niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên.
Một điểm cần lưu ý là an toàn. Nhiều môn thể thao cấm hoặc hạn chế đeo trang sức khi thi đấu vì nguy cơ chấn thương cho chính người đeo và đối thủ: dây chuyền có thể vướng, nhẫn có thể làm rách da, vòng có thể gây trầy xước khi va chạm. Các giải đấu thường có quy định riêng, và trọng tài có quyền yêu cầu tháo.
Khi không được đeo, nhiều người chuyển vật lấy may thành một nghi thức khác: hôn chiếc vòng rồi cất vào túi, buộc nó vào dây giày, hay chỉ chạm vào nó trong phòng thay đồ. Cách chuyển đổi này cho thấy điều quan trọng không phải là món đồ ở trên người, mà là khoảnh khắc người thi đấu kết nối với điều mình quý trước khi bước ra sân.
Với các em nhỏ chơi thể thao, cha mẹ nên hỏi trước quy định của câu lạc bộ, trường học về trang sức. Một sợi chỉ đỏ có thể được chấp nhận trong buổi tập nhưng bị yêu cầu tháo khi thi đấu chính thức. Biết trước giúp các em không bị bất ngờ và không coi việc tháo vòng là điềm xấu ngay trước trận.
Khi nghi thức bị phá vỡ
Điều đáng sợ nhất với người phụ thuộc vào nghi thức là ngày nó không thể diễn ra: quên đôi tất ở khách sạn, trận đấu dời giờ, phòng thay đồ khác chỗ quen, trọng tài yêu cầu tháo vòng. Với nghi thức cứng nhắc, một thay đổi nhỏ có thể khiến người thi đấu bồn chồn suốt trận, và chính sự bồn chồn ấy, chứ không phải việc thiếu món đồ, làm họ thi đấu kém đi.
Các huấn luyện viên có kinh nghiệm thường giúp học trò chuẩn bị cho tình huống này từ trước. Họ cố ý thay đổi một vài chi tiết trong buổi tập, như đổi giờ, đổi sân, bỏ một bước trong chuỗi chuẩn bị, để học trò quen với cảm giác “thiếu” mà vẫn làm tốt. Mỗi lần như vậy là một bằng chứng nhỏ rằng thành tích đến từ năng lực chứ không từ thứ tự các động tác.
Một cách khác là chuyển trọng tâm từ đồ vật sang những gì luôn mang theo được: hơi thở, một câu nói thầm, một hình ảnh trong đầu. Không ai có thể quên hơi thở ở khách sạn, và trọng tài không thể yêu cầu tháo một câu nói. Nhiều người vẫn giữ vật lấy may của mình, nhưng coi nó là phần thêm, còn phần cốt lõi của nghi thức nằm trong chính họ.
Dựng một nghi thức nhỏ cho ngày quan trọng của bạn
Không cần là vận động viên, bạn vẫn có thể dùng nguyên lý của nghi thức trước thi đấu cho buổi thuyết trình, phỏng vấn hay một kỳ thi:
- Chọn ba đến năm hành động ngắn, mất tổng cộng chưa tới hai phút: uống một ngụm nước, chỉnh lại tay áo, chạm vào chiếc nhẫn, hít thở chậm ba lần, nói thầm một câu ngắn.
- Gắn ít nhất một hành động với hơi thở, vì thở chậm là cách nhanh nhất để cơ thể bớt căng.
- Tập nghi thức đó trong những lần chuẩn bị bình thường, không chỉ trong ngày quan trọng, để nó thành quen.
- Chuẩn bị một phiên bản rút gọn, ví dụ chỉ hít thở và nói thầm câu ngắn, cho lúc không làm được đủ.
- Nếu dùng một món đồ, hãy chọn món dễ mang theo, không đắt, và tập cả những lần không có nó.
- Sau mỗi lần dùng, tự hỏi nghi thức có giúp mình bình tĩnh hơn không; nếu không, điều chỉnh.
Nghi thức tốt giống như chiếc ghế quen: ngồi vào thấy yên, nhưng đứng dậy đi chỗ khác vẫn được. Mục tiêu là giúp bạn bước vào việc khó với tâm thế vững hơn, không phải tạo thêm một luật lệ phải tuân theo.
Câu hỏi thường gặp
Mê tín có làm vận động viên thi đấu tốt hơn không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng niềm tin vào vật may mắn tự nó làm thành tích tốt hơn. Một nghiên cứu năm 2010 báo cáo có hiệu ứng, nhưng các lần lặp lại không thấy. Phần được ghi nhận rõ hơn là chuỗi động tác chuẩn bị có chủ đích giúp tập trung và giữ kỹ thuật ổn định.
Con không chịu thi đấu nếu thiếu đôi tất may thì cha mẹ nên làm gì?
Đây là dấu hiệu nghi thức đang trở nên cứng nhắc. Hãy trò chuyện với con về nỗi lo đằng sau, giúp con tập những lần thi đấu không có đôi tất trong buổi tập, và khen con khi con làm tốt mà không có nó. Nếu nỗi lo kéo dài hoặc lan sang việc khác, nên tìm chuyên gia tâm lý.
Có nên khuyến khích trẻ có vật may mắn khi thi đấu không?
Có thể, nếu món đồ an toàn, phù hợp quy định của giải và trẻ hiểu rằng thành tích đến từ tập luyện. Một món đồ gắn với lời động viên của cha mẹ có thể giúp trẻ bình tĩnh. Tránh nói những câu như “có cái này là thắng”, vì nó gắn kết quả với món đồ.
Nghi thức tôn giáo trước thi đấu có khác thói quen lấy may không?
Với người có đức tin, làm dấu, cầu nguyện hay khấn thầm trước trận là biểu hiện của đức tin, mang ý nghĩa sâu hơn một thói quen lấy may. Người ngoài nên tôn trọng những cử chỉ này. Về mặt tâm lý, chúng cũng có thể giúp người thi đấu bình tâm và tập trung.
Thói quen lấy may có thể thành rối loạn ám ảnh cưỡng chế không?
Phần lớn thói quen lấy may là bình thường. Nhưng nếu một người phải lặp lại hành động nhiều lần, rất khổ sở khi không làm được, mất nhiều thời gian mỗi ngày và ảnh hưởng tới học tập, công việc, đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.