Martenitsa (Bulgaria) và Mărțișor (Romania, Moldova) là những sợi dây đỏ trắng bện xoắn mà người dân tặng nhau vào ngày 1 tháng 3 để chào đón mùa xuân, chúc nhau khoẻ mạnh, và đeo cho đến khi thấy con cò, con én đầu tiên hay một cây đang nở hoa. Bắc Macedonia cũng có tục tương tự. Năm 2017, UNESCO ghi danh "Các thực hành văn hoá gắn với ngày 1 tháng 3" của bốn nước này vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với người Việt, đây có lẽ là tục dây buộc tay gần gũi nhất ở châu Âu: một sợi dây nhỏ, hai màu, mang lời chúc đầu mùa — rất giống cách chúng ta gửi gắm vào dây đỏ ngày Tết. Bài này kể nguồn gốc, các truyền thuyết hay được nhắc, cách đeo và tháo, khác biệt giữa các nước, và cách giữ tục khi bạn sống hay du lịch ở đó.
Ngày 1 tháng 3 và bà Marta
Ở Bulgaria, ngày 1 tháng 3 gắn với nhân vật dân gian Baba Marta — "bà Tháng Ba". Bà được hình dung là một bà cụ tính khí thất thường: vui thì nắng ấm, giận thì gió lạnh, tuyết rơi. Thời tiết đầu tháng Ba ở vùng Balkan quả thật hay đổi bất chợt, nên hình ảnh ấy rất dễ hiểu. Người ta đeo martenitsa để "làm vui lòng" bà Marta, mong bà mang tới một mùa xuân êm ả và sức khoẻ cho cả nhà.
Ở Romania và Moldova, mùa xuân cũng được chào đón ngày 1 tháng 3 với mărțișor. Tên gọi xuất phát từ tên tháng Ba trong tiếng Romania. Tục tặng mărțișor gắn với ý chào xuân, chúc may mắn và sức khoẻ, đặc biệt là món quà nam giới tặng phụ nữ, trẻ em tặng cô giáo, đồng nghiệp tặng nhau.
Ở Bắc Macedonia, tục đeo sợi dây đỏ trắng đầu tháng Ba cũng phổ biến, thường cho trẻ em, với lời truyền đeo tới khi thấy con én đầu tiên. Bốn nước có bốn cách gọi, bốn chi tiết khác nhau, nhưng chung một hình ảnh: sợi dây đỏ trắng nhỏ bé, xoắn lại, mở đầu mùa xuân.
Màu đỏ và màu trắng nói gì
Cách giải thích phổ biến nhất là màu trắng tượng trưng cho sự trong sạch, cho tuyết của mùa đông sắp qua, còn màu đỏ tượng trưng cho sức sống, cho máu, cho mặt trời mùa xuân đang lên. Hai màu xoắn vào nhau là hình ảnh của sự chuyển mùa, của cái cũ và cái mới, của sức khoẻ và tuổi trẻ đi cùng nhau.
Ở Bulgaria, martenitsa thường được làm thành hình hai con búp bê nhỏ bằng len: Pizho màu trắng, tượng trưng cho người nam, và Penda màu đỏ, tượng trưng cho người nữ. Có những martenitsa chỉ là sợi dây bện, có cái thành vòng tay, có cái là tua rua gắn lên áo. Ở Romania, mărțișor truyền thống là sợi dây đỏ trắng buộc vào một món trang sức nhỏ — cỏ bốn lá, ống khói, hoa tuyết, con bọ rùa, móng ngựa — đeo ở ngực áo.
Có nhiều truyền thuyết giải thích nguồn gốc màu sắc, chẳng hạn một truyền thuyết ở Bulgaria kể về sợi chỉ trắng buộc vào chân chim nhuộm máu đỏ trong thời lập quốc. Đây là chuyện kể dân gian, có nhiều dị bản, các nhà nghiên cứu không coi là sử liệu. Điều chắc chắn hơn là tục này đã tồn tại lâu đời và gắn với những nghi thức đón xuân, cầu mùa của cư dân nông nghiệp vùng này.
Martenitsa, Mărțișor và tục ở Bắc Macedonia: khác nhau ở đâu
Bốn cộng đồng cùng giữ tục nhưng có những khác biệt nhỏ. Bảng dưới gom các điểm hay được nhắc, ở mức khái quát:
| Nơi | Tên gọi | Hình thức hay gặp | Đeo tới khi |
|---|---|---|---|
| Bulgaria | Martenitsa | Dây bện đỏ trắng, vòng tay, cặp búp bê Pizho và Penda | Thấy cò, én hoặc cây nở hoa |
| Romania | Mărțișor | Dây đỏ trắng gắn món trang sức nhỏ, đeo ở ngực áo | Vài ngày đầu hoặc cả tháng Ba, tuỳ nơi |
| Moldova | Mărțișor | Như Romania, thường đeo ở ngực trái | Thường hết tháng Ba |
| Bắc Macedonia | Thường gọi là martinka | Dây đỏ trắng buộc cổ tay, nhất là cho trẻ | Thấy con én đầu tiên |
Dù khác nhau về hình thức, bốn cộng đồng đã cùng nhau làm hồ sơ chung trình UNESCO, cho thấy họ coi đây là một di sản dùng chung vượt qua biên giới quốc gia. Đó cũng là điều ít thấy ở một tục lệ dân gian nhỏ như vậy.
Những thông tin trên là cách làm phổ biến; trong mỗi nước, từng vùng và từng gia đình lại có nếp riêng. Nếu bạn sống ở đó, cách hay nhất là hỏi người bạn địa phương xem nhà họ làm thế nào.
Tháo dây: buộc lên cây đang nở hoa
Phần đẹp nhất của tục này có lẽ là lúc tháo dây. Ở Bulgaria, khi người đeo nhìn thấy con cò hoặc con én đầu tiên trở về, hoặc một cái cây đang nở hoa, họ tháo martenitsa ra và buộc lên cành cây đang ra hoa. Vào khoảng cuối tháng Ba, đầu tháng Tư, không ít cây trong công viên, sân trường, ven đường ở Bulgaria phủ đầy những sợi dây đỏ trắng, như thể mùa xuân được treo lên cành.
Một cách khác được nhắc là đặt martenitsa dưới một hòn đá; người ta nói côn trùng tìm thấy dưới đá khi lật lên báo hiệu năm ấy thế nào. Đây là cách đọc điềm dân gian, giữ lại như một nét vui của tục cũ. Ở Romania và Moldova, sau khi hết thời gian đeo, nhiều người cũng buộc mărțișor lên cây đang nở hoa, hoặc cất lại làm kỷ niệm.
Hình ảnh trả sợi dây về cho cây nở hoa nói lên ý chính của tục: mùa đông đã qua, mùa xuân đã thật sự đến, lời chúc đã làm xong việc của nó. Người tháo dây không mất điều gì, mà còn góp một chút màu cho khung cảnh chung. Đó là một cách kết thúc rất nhẹ nhàng mà các tục dây buộc tay khác có thể học.
Sống hay du lịch ở vùng Balkan đầu tháng Ba: giữ tục cho đúng
Nếu bạn ở Bulgaria, Romania, Moldova hay Bắc Macedonia vào đầu tháng Ba, rất có thể bạn sẽ được tặng một sợi dây đỏ trắng. Vài điều nên biết:
- Nhận bằng nụ cười và lời cảm ơn; ở Bulgaria, người ta hay chúc nhau "Chestita Baba Marta" khi tặng martenitsa.
- Đeo ngay hôm đó, ở cổ tay hoặc ghim lên áo; không cần hỏi ý nghĩa ngay lúc nhận, có thể hỏi sau.
- Nếu muốn tặng lại, mua vài sợi ở các sạp bán trong những ngày cuối tháng Hai, tặng đồng nghiệp, hàng xóm, cô giáo của con.
- Không nên tự cắt dây bỏ đi giữa chừng trước mặt người đã tặng; khi thấy cây nở hoa hay chim về thì buộc dây lên cây.
- Một người có thể đeo nhiều sợi cùng lúc, mỗi sợi một người tặng; đó là điều bình thường và được coi là dễ thương.
- Nếu công việc cần tháo đồ đeo tay, ghim dây lên áo hoặc túi là cách giữ tục mà vẫn an toàn.
Ví dụ giả định: chị Mai sang Sofia công tác đúng đầu tháng Ba, được đồng nghiệp tặng ba sợi martenitsa. Chị đeo cả ba suốt chuyến đi, trước khi về thì cùng đồng nghiệp buộc chúng lên một cây mận đang trổ hoa trước văn phòng. Món quà không tốn kém, nhưng là kỷ niệm đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Nhìn sang dây đỏ của người Việt
Cùng gửi lời chúc vào đầu mùa. Người Việt buộc chỉ đỏ, chỉ ngũ sắc vào dịp Tết, Đoan Ngọ; người vùng Balkan buộc dây đỏ trắng vào ngày đầu xuân. Cả hai đều chọn mốc chuyển mùa để chúc nhau sức khoẻ, bình an.
Cùng tặng nhau thay vì tự mua. Martenitsa gần như luôn là quà tặng, giống như sợi dây đỏ năm tuổi người Việt hay nhận từ người thân. Giá trị nằm ở mối quan hệ.
Khác nhau ở cách kết thúc. Tục Balkan có một nghi thức kết thúc rõ ràng và đẹp: buộc dây lên cây nở hoa. Nhiều tục dây buộc tay khác lại để mập mờ chuyện tháo dây, khiến người đeo lăn tăn. Mượn ý ấy, bạn có thể đặt dây đỏ cũ của mình ở gốc cây trong vườn khi đã đeo đủ.
Cùng là món quà rẻ mà nặng tình. Martenitsa, mărțișor hay sợi chỉ đỏ của người Việt đều rẻ, ai cũng tặng được. Chính vì không đắt, chúng được trao đi nhiều, và mỗi sợi gắn với một gương mặt, một kỷ niệm riêng.
Cùng không cần hứa hẹn. Không ai ở Sofia hay Bucharest nghĩ sợi martenitsa chữa được bệnh. Nó là lời chúc vui đầu xuân. Giữ tục với tâm thế nhẹ nhàng ấy, dây đỏ ở đâu cũng trở nên đáng yêu hơn.
Làm một sợi martenitsa đơn giản
Martenitsa bán ở chợ Bulgaria rất đa dạng, nhưng loại đơn giản nhất ai cũng tự làm được. Bạn cần hai cuộn len mảnh, một đỏ một trắng. Cắt mỗi màu một đoạn dài gấp khoảng ba lần vòng cổ tay, chập hai đoạn lại, thắt một nút ở đầu, rồi vặn xoắn theo một chiều cho đến khi sợi xoắn chặt. Gập đôi sợi lại, nó sẽ tự xoắn vào nhau thành một sợi dây đỏ trắng xen kẽ. Thắt nút hai đầu là xong.
Muốn làm cặp búp bê Pizho và Penda, người ta quấn len quanh một tấm bìa nhỏ, buộc một đầu làm đầu búp bê, chia phần còn lại làm tay và thân, rồi nối hai con bằng một sợi dây. Đây là việc thủ công vui cho trẻ em vào những ngày cuối tháng Hai, và nhiều trường học ở Bulgaria cho học sinh tự làm để tặng thầy cô, bạn bè.
Ở Việt Nam, bạn có thể làm martenitsa để tặng bạn bè yêu văn hoá Đông Âu, hay để kể cho con nghe về cách người ở nơi khác chào xuân. Khi tặng trẻ nhỏ, nhớ buộc lỏng ở cổ tay, không làm hạt nhỏ dễ bung, và không quàng dây ở cổ. Khi mùa hoa tới, cả nhà có thể cùng ra vườn hay công viên buộc dây lên một cành cây đang nở.
Câu hỏi thường gặp
Martenitsa là gì?
Martenitsa là món đồ đeo bằng len hoặc chỉ hai màu đỏ trắng người Bulgaria tặng nhau ngày 1 tháng 3 để chào xuân và chúc sức khoẻ. Nó có thể là sợi dây bện, vòng tay, tua rua hay cặp búp bê nhỏ Pizho và Penda.
Mărțișor khác martenitsa thế nào?
Mărțișor là tục của Romania và Moldova, cũng dùng dây đỏ trắng ngày 1 tháng 3 nhưng thường buộc vào một món trang sức nhỏ đeo ở ngực áo, và hay được nam giới tặng phụ nữ. Martenitsa của Bulgaria thường đeo ở cổ tay hoặc ghim áo.
Đeo martenitsa đến bao giờ thì tháo?
Theo tục Bulgaria, người ta đeo đến khi thấy con cò, con én đầu tiên hoặc một cây đang nở hoa, rồi tháo ra buộc lên cành cây ấy. Có người đặt dưới hòn đá. Thời gian thường kéo dài vài ngày đến vài tuần tuỳ năm.
Tục ngày 1 tháng 3 được UNESCO công nhận khi nào?
Năm 2017, UNESCO ghi danh các thực hành văn hoá gắn với ngày 1 tháng 3 của Bulgaria, Bắc Macedonia, Moldova và Romania vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, dưới dạng một hồ sơ chung nhiều quốc gia.
Người nước ngoài có nên đeo martenitsa không?
Có, người địa phương thường rất vui khi khách nước ngoài nhận và đeo. Bạn chỉ cần nhận với lời cảm ơn, đeo trong thời gian ở đó, và khi thấy cây nở hoa thì buộc dây lên cành. Đó là cách tham gia nhẹ nhàng và tôn trọng.
Có thể tự làm martenitsa tặng bạn bè ở Việt Nam không?
Có thể, chỉ cần hai cuộn len hoặc chỉ đỏ và trắng, xoắn hoặc bện lại thành sợi. Khi tặng, kể cho bạn nghe về tục chào xuân của Bulgaria. Đầu tháng Ba ở miền Bắc Việt Nam cũng là mùa nhiều cây trổ hoa để buộc dây lên.