Dây đỏ ra màu và gây ngứa thường do hai nguyên nhân: thuốc nhuộm bám không chắc trên sợi bị mồ hôi, nước, xà phòng hoà tan; và da người đeo bị kích ứng hoặc dị ứng với chính thuốc nhuộm, chất xử lý vải hay phần kim loại đi kèm. Vệt đỏ trên cổ tay, cổ áo sơ mi trắng loang hồng, vùng da dưới dây ngứa, nổi mẩn là chuyện khá nhiều người gặp sau vài ngày đeo dây đỏ, chỉ ngũ sắc hay dây cầu may.
Bài này giải thích chuyện ấy từ phía chất liệu và phía da, gợi ý cách thử trước khi đeo lâu, cách xử lý khi đã bị, và những dấu hiệu nên đi khám bác sĩ da liễu. Bài không đưa đơn thuốc; mọi loại thuốc bôi, thuốc uống nên dùng theo chỉ định của người có chuyên môn. Vết màu loang hay chỗ da ngứa không mang ý "điềm báo" nào, đó chỉ là chuyện của sợi vải và làn da.
Vì sao sợi chỉ đỏ hay phai màu
Màu đỏ là một trong những màu khó giữ bền trên sợi. Để có màu đỏ tươi, thợ nhuộm cần lượng thuốc nhuộm khá lớn, và nếu quy trình cố định màu không kỹ, phần thuốc nhuộm thừa chỉ bám hờ ngoài bề mặt sợi. Gặp nước, mồ hôi hay xà phòng, phần ấy tan ra và loang sang da, sang vải khác. Đó là lý do áo mới màu đỏ thường được khuyên giặt riêng mấy lần đầu.
Sợi dây cổ tay chịu điều kiện còn khắc nghiệt hơn quần áo: nó áp sát da suốt ngày đêm, thấm mồ hôi, gặp nước rửa tay hàng chục lần, cọ xát liên tục với mép bàn, quai túi. Một sợi chỉ cotton nhuộm rẻ tiền có thể bạc gần hết sau vài tuần, và phần màu mất đi ấy đã đi vào da, vào cổ tay áo.
Chất liệu cũng quyết định. Cotton và tơ tằm hút nước, nhuộm bằng thuốc nhuộm hoạt tính hoặc trực tiếp; polyester và nylon kỵ nước, thường nhuộm bằng thuốc nhuộm phân tán. Sợi tổng hợp nhuộm tốt thì ít phai hơn cotton, nhưng một số thuốc nhuộm phân tán lại là những chất được ghi nhận gây dị ứng da. Không có chất liệu nào hoàn hảo; chỉ có sợi nhuộm cẩn thận và sợi nhuộm qua loa.
Ra màu, ngứa, nổi mẩn: phân biệt mấy trường hợp
Không phải cứ thấy vệt đỏ là dị ứng. Bảng dưới giúp bạn phân biệt sơ bộ các tình huống thường gặp; đây không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Thường xử lý |
|---|---|---|
| Vệt màu trên da, không ngứa, rửa xà phòng là sạch | Thuốc nhuộm thừa loang ra, da không phản ứng | Tháo dây, giặt riêng hoặc thay sợi bền màu hơn |
| Da đỏ nhẹ, rát, đúng chỗ dây cọ, hết sau vài ngày tháo dây | Kích ứng do cọ xát, ẩm, xà phòng đọng dưới dây | Tháo dây, giữ da khô sạch, nới lỏng khi đeo lại |
| Ngứa nhiều, mụn nước nhỏ, lan ra quanh dây, xuất hiện sau một hai ngày | Có thể là viêm da tiếp xúc dị ứng với thuốc nhuộm hoặc kim loại | Tháo dây, không đeo lại sợi đó, nên đi khám |
| Chỉ ngứa đúng chỗ có hạt, khoen, mặt kim loại | Nghi dị ứng niken hay kim loại trong charm | Bỏ phần kim loại, theo dõi; khám nếu kéo dài |
| Sưng đỏ, nóng, đau, có mủ hoặc vệt đỏ chạy lên cánh tay | Có thể nhiễm trùng da | Đi khám sớm, không tự xử lý tại nhà |
Viêm da tiếp xúc dị ứng có đặc điểm là thường xuất hiện chậm, sau vài giờ đến vài ngày, và có thể nặng hơn ở những lần tiếp xúc sau. Nếu bạn đã từng bị một lần với một loại dây, lần sau nên tránh hẳn loại đó thay vì thử lại.
Thử sợi dây trước khi đeo lâu ngày
Vài phép thử đơn giản tại nhà giúp loại bớt những sợi dây dễ gây phiền:
- Nhúng một khăn giấy trắng vào nước ấm, vắt bớt, rồi miết mạnh dọc sợi dây vài lần. Khăn chuyển hồng rõ là sợi sẽ ra màu khi gặp mồ hôi.
- Ngâm sợi dây vào một chén nước ấm có chút xà phòng trong mười lăm phút. Nước đỏ lên là dấu hiệu nên giặt xả vài lần trước khi đeo.
- Giặt dây bằng nước lạnh có ít giấm hoặc muối không giúp cố định màu một cách chắc chắn như nhiều mẹo truyền miệng nói, nhưng xả nhiều nước sẽ trôi bớt thuốc nhuộm thừa.
- Người có tiền sử dị ứng nên buộc thử ở cổ tay một ngày, rồi tháo ra và quan sát thêm hai ngày nữa trước khi đeo lâu.
- Nếu dây có hạt, chuông, khoen kim loại, kiểm tra xem kim loại có xỉn, bong lớp mạ hay không; lớp mạ bong dễ làm lộ hợp kim bên dưới.
Ví dụ giả định: bé Na được bà ngoại buộc chỉ ngũ sắc Tết Đoan Ngọ. Mẹ thử chà sợi chỉ vào khăn ướt thấy khăn hồng đậm, nên ngâm xả sợi chỉ hai lần, phơi khô rồi mới buộc lại lỏng tay cho con. Bà vẫn vui vì cháu đeo chỉ, còn da bé không bị loang màu.
Chọn sợi dây ít phiền cho da nhạy cảm
Ưu tiên sợi mộc hoặc nhuộm bền màu. Chỉ cotton trắng không nhuộm là lựa chọn ít rủi ro nhất về thuốc nhuộm. Nếu muốn màu đỏ, chọn sợi đã qua phép thử khăn ướt ở trên mà không ra màu.
Tránh lớp phủ bóng, cứng. Một số dây được phủ hồ, keo hoặc sáp cho bóng và cứng nếp. Lớp phủ này có thể gây kích ứng khi gặp mồ hôi. Dây mềm, sờ thấy mộc thường dễ chịu hơn.
Bỏ bớt kim loại. Người từng dị ứng với khuy quần jeans, dây đồng hồ hay khuyên tai rẻ tiền nên chọn dây không có charm kim loại, hoặc kim loại được ghi rõ là không chứa niken.
Dây mảnh, buộc lỏng. Dây to bản và buộc chặt giữ ẩm nhiều dưới da, dễ gây hăm. Một sợi mảnh buộc lỏng vừa luồn ngón tay thông thoáng hơn.
Để ý thói quen rửa tay. Người phải rửa tay nhiều lần trong ngày, như làm bếp, chăm trẻ, làm việc ở cơ sở y tế, nên cân nhắc không đeo dây vải ở cổ tay, vì sợi dây luôn ẩm, khó khô, giữ xà phòng và dung dịch sát khuẩn sát da.
Thay dây định kỳ. Sợi dây đeo lâu ngày tích bụi, mồ hôi, xà phòng. Thay sợi mới khi dây bẩn hoặc cứng là việc bình thường, không làm mất ý nghĩa của tục.
Khi đã bị ngứa: làm gì tại nhà và khi nào đi khám
Việc đầu tiên là tháo dây ra. Nhiều người ngại tháo vì sợ "phạm", nhưng không có lời chúc nào đòi hỏi bạn phải chịu da bị tổn thương. Sau đó rửa vùng da bằng nước sạch và xà phòng dịu, lau khô nhẹ, tránh gãi. Để vùng da thông thoáng, không băng kín.
Không nên tự bôi các loại thuốc có corticoid mua theo lời mách, đặc biệt cho trẻ nhỏ, vì dùng sai cách có thể gây hại cho da. Cũng không nên đắp lá, đắp chanh, đắp kem đánh răng theo mẹo truyền miệng; những thứ ấy có thể làm vùng da đang viêm kích ứng thêm.
Nên đi khám bác sĩ da liễu khi: ngứa và mẩn đỏ không đỡ sau vài ngày đã tháo dây; nổi mụn nước, chảy dịch; vùng tổn thương lan rộng ra ngoài chỗ dây đeo; da sưng nóng, đau, có mủ hoặc kèm sốt; người bị là trẻ nhỏ, người già hay người có bệnh nền. Bác sĩ có thể làm thêm thử nghiệm áp bì để tìm đúng chất gây dị ứng, giúp bạn biết lần sau cần tránh gì.
Giữ tục mà không làm khổ làn da
Nhiều người đeo dây đỏ vì lời dặn của ông bà, cha mẹ, hay vì một kỷ niệm. Khi da phản ứng, họ thấy khó xử: tháo thì áy náy, đeo thì ngứa. Thật ra có nhiều cách giữ ý nghĩa của sợi dây mà không cần nó áp sát da suốt ngày.
Bạn có thể buộc sợi dây vào quai túi xách, móc chìa khoá, ví tiền, hay cất trong một túi vải nhỏ mang theo. Có người buộc dây lên cổ tay áo, lên dây đồng hồ. Có người chỉ đeo vào những ngày đặc biệt rồi tháo ra cất kỹ. Những cách ấy đều giữ được lời chúc và tình cảm của người tặng.
Nếu người lớn trong nhà băn khoăn, bạn có thể giải thích nhẹ nhàng rằng da mình nhạy cảm với thuốc nhuộm, và mình vẫn giữ sợi dây bên người theo cách khác. Phần lớn ông bà, cha mẹ chỉ mong con cháu khoẻ mạnh; khi hiểu sợi dây đang làm con ngứa ngáy, họ thường là người đầu tiên bảo tháo ra.
Những hiểu lầm hay gặp quanh vệt màu và cơn ngứa
Một hiểu lầm khá phổ biến là coi việc dây đỏ phai nhanh hay da ngứa dưới dây là "điềm", là dấu hiệu sợi dây đang "gánh" điều xấu thay người đeo. Cách giải thích này nghe thì an ủi, nhưng dễ khiến người ta cố đeo tiếp trong khi da đang viêm, làm tổn thương nặng thêm. Thực tế, màu phai là do thuốc nhuộm, còn ngứa là phản ứng của da với chất liệu hoặc độ ẩm.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dây đắt tiền thì không ra màu. Giá bán không nói lên quy trình nhuộm; một sợi dây được giới thiệu là "đã làm lễ" với giá cao vẫn có thể là sợi cotton nhuộm rẻ. Phép thử khăn ướt nói thật hơn lời quảng cáo.
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ chỉ trẻ em mới bị kích ứng. Người lớn cũng có thể bị viêm da tiếp xúc dị ứng ở bất cứ tuổi nào, kể cả với loại dây đã đeo nhiều lần trước đó mà không sao. Cơ thể có thể trở nên nhạy cảm sau một thời gian tiếp xúc lặp lại. Vì vậy, đừng chủ quan chỉ vì trước đây mình từng đeo mà không bị gì.
Cuối cùng, nhiều người nghĩ rằng cứ ngứa là phải bôi thuốc. Phần lớn trường hợp kích ứng nhẹ tự lui khi bỏ tác nhân và giữ da sạch, khô. Thuốc chỉ cần khi bác sĩ thấy cần, theo đúng loại và liều phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dây đỏ đeo vài hôm đã bạc màu?
Thường do thuốc nhuộm chưa được cố định kỹ, chỉ bám hờ ngoài sợi. Mồ hôi, nước rửa tay và xà phòng làm phần thuốc nhuộm ấy tan ra. Sợi cotton nhuộm rẻ tiền phai nhanh hơn sợi nhuộm cẩn thận, đây là chuyện chất liệu, không có ý nghĩa gì khác.
Dây đỏ để lại vệt màu trên da có hại không?
Nếu chỉ là vệt màu, rửa xà phòng sạch và da không ngứa, không đỏ thì thường chỉ là thuốc nhuộm loang ra. Tuy vậy, nên tháo dây, xả nước cho trôi bớt màu hoặc thay sợi khác để tránh tiếp xúc kéo dài với thuốc nhuộm.
Làm sao biết mình dị ứng với dây đỏ?
Dấu hiệu gợi ý là ngứa nhiều, nổi mẩn hay mụn nước nhỏ đúng vùng dây đeo, xuất hiện sau vài giờ đến vài ngày và tái lại khi đeo lại. Muốn biết chắc chất gây dị ứng, cần khám bác sĩ da liễu và có thể làm thử nghiệm áp bì.
Ngứa dưới dây đỏ thì có nên tháo ra không?
Nên tháo ngay. Không có lời chúc hay phong tục nào đòi bạn phải chịu da bị tổn thương. Sau khi da lành, bạn có thể giữ sợi dây theo cách khác như buộc vào túi xách, ví tiền, hoặc thay bằng sợi không nhuộm.
Có mẹo nào giữ màu cho dây đỏ không?
Ngâm xả nhiều nước trước khi đeo giúp trôi bớt thuốc nhuộm thừa. Các mẹo ngâm giấm, ngâm muối được truyền nhiều nhưng hiệu quả cố định màu không chắc chắn. Cách đáng tin hơn là chọn sợi không ra màu khi thử bằng khăn giấy ướt.
Trẻ nhỏ bị ngứa vì chỉ cổ tay thì xử lý thế nào?
Tháo chỉ ngay, rửa nhẹ vùng da bằng nước sạch, để thoáng và không tự bôi thuốc có corticoid. Nếu da đỏ lan rộng, có mụn nước, sưng, chảy dịch hoặc bé sốt, quấy khóc nhiều, nên đưa bé đi khám bác sĩ nhi hoặc da liễu.