Lễ buộc chỉ cổ tay là nghi thức người Thái ở Tây Bắc Việt Nam và người Lào dùng để gọi vía về với người, rồi buộc sợi chỉ trắng vào cổ tay như lời chúc bình an, khoẻ mạnh. Người Lào gọi lễ này là baci, hay su khoăn — "gọi vía". Người Thái ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Mai Châu (nay thuộc Phú Thọ) cũng có lễ buộc chỉ tương tự trong nhiều dịp của đời người.
Nếu từng đến một bản Thái, ăn bữa cơm với gia chủ rồi được các cụ buộc lên tay vài sợi chỉ, bạn đã chạm vào một nét văn hoá rất sâu. Bài này giải thích quan niệm về vía đứng sau nghi thức, mâm lễ gồm những gì, sợi chỉ trắng mang ý nghĩa gì, và người khách nên nhận chỉ, giữ chỉ ra sao để tỏ lòng tôn trọng. Lễ buộc chỉ trong đám cưới của người Khmer Nam Bộ là một tục khác, không bàn ở đây.
Vía là gì trong quan niệm của người Thái và người Lào
Người Thái và người Lào cùng thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, chia sẻ nhiều quan niệm cổ. Một trong số đó là niềm tin rằng mỗi người có nhiều vía — tiếng Thái và tiếng Lào gọi là khoăn — trú ở các phần của cơ thể. Khi vía ở yên, người khoẻ mạnh, vui vẻ, minh mẫn. Khi người gặp chuyện sợ hãi, ốm đau, đi xa, đổi chỗ ở hay trải qua một biến cố, vía có thể bị "lạc", và người ta cảm thấy bần thần, mệt mỏi, mất tinh thần.
Lễ gọi vía vì vậy là cách cộng đồng giúp một người "lấy lại mình". Người chủ lễ, thường là một bậc cao tuổi hiểu lệ hoặc thầy cúng của bản, đọc lời mời vía trở về; người thân, hàng xóm ngồi quanh rồi lần lượt buộc chỉ cho người được làm lễ. Sợi chỉ được hiểu như sợi dây giữ vía ở lại với thân.
Nhìn bằng con mắt hôm nay, quan niệm về vía gần với điều tâm lý học gọi là cảm giác an toàn và cảm giác được thuộc về một nhóm. Một người vừa ốm dậy, vừa xa nhà hay vừa trải qua chuyện buồn, được cả họ hàng ngồi quanh chúc lành, thường thấy vững vàng hơn. Đó là sức mạnh có thật của nghi lễ cộng đồng, dù người tham dự có tin vào vía hay không.
Những dịp người ta làm lễ buộc chỉ
Đón khách quý. Ở nhiều bản Thái và trong văn hoá Lào, khi có khách từ xa đến, gia chủ có thể làm một lễ buộc chỉ nhỏ để chúc khách đi đường bình an. Đây là lý do khách du lịch ở homestay vùng cao đôi khi được buộc chỉ sau bữa cơm chung.
Tiễn người đi xa và đón người trở về. Người sắp đi học, đi làm ăn xa, đi bộ đội thường được buộc chỉ trước lúc lên đường. Khi trở về, lễ gọi vía giúp người ấy "nhập" lại với bản làng.
Sau ốm đau, tai nạn hoặc khi sinh nở. Người vừa khỏi bệnh, người mẹ sau sinh, em bé mới chào đời là những người hay được làm lễ, với ý gọi vía về cho mạnh khoẻ.
Dịp năm mới và lễ hội. Người Lào thường làm baci vào dịp Tết Bunpimay giữa tháng Tư dương lịch. Người Thái ở Tây Bắc cũng có lễ buộc chỉ trong những dịp sum họp đầu năm, lên nhà mới.
Đám cưới và các mốc đời người. Trong cưới hỏi của người Thái và người Lào, buộc chỉ là một phần quan trọng; tuy vậy bài này chỉ nhắc để biết, chi tiết cưới hỏi thuộc một chủ đề riêng.
Mâm lễ và sợi chỉ trắng
Trung tâm của lễ baci ở Lào là mâm hoa gọi là pha khoăn: một tháp nhỏ dựng bằng lá chuối gấp, cài hoa tươi, nến, và treo nhiều sợi chỉ trắng đã cắt sẵn. Quanh tháp đặt trứng luộc, xôi, chuối, bánh, rượu tuỳ nhà. Người Thái ở Tây Bắc bày mâm lễ đơn giản hơn tuỳ bản: thường có gà luộc, xôi, rượu, và nắm chỉ trắng. Mỗi gia đình, mỗi vùng có nếp riêng, nên không có một mẫu mâm "chuẩn" duy nhất.
Sợi chỉ thường là chỉ cotton trắng, đôi khi trắng ngà, không nhuộm. Màu trắng gợi sự trong sạch, hiền hoà. Chỉ được cắt thành đoạn ngắn vừa vòng cổ tay, đặt sẵn trên mâm hay treo trên tháp hoa để người dự lễ lấy dần.
Khi người chủ lễ đọc xong lời gọi vía, người dự lễ cầm sợi chỉ, quệt nhẹ lên cổ tay người được chúc — có nơi quệt từ trong ra ngoài như gạt điều xấu đi, rồi từ ngoài vào trong như kéo vía về — rồi buộc vòng quanh cổ tay và nói một lời chúc ngắn. Người được buộc thường chắp tay hoặc đưa tay ra đón, tay còn lại đặt lên mâm hay giữ trước ngực. Thứ tự các động tác có khác nhau giữa các vùng; thấy người địa phương làm thế nào thì làm theo là đúng nhất.
Lời chúc thường đi kèm sợi chỉ
Lời chúc khi buộc chỉ ngắn gọn, giản dị, xoay quanh những điều mọi người đều mong cho nhau. Theo những gì thường được kể lại, nội dung hay gặp gồm:
- Chúc vía về đủ, người khoẻ mạnh, ăn ngon ngủ yên.
- Chúc đi đường bình an, đến nơi thuận lợi, về nhà an toàn.
- Chúc làm ăn suôn sẻ, học hành tấn tới, gia đình hoà thuận.
- Chúc sống lâu, con cháu đông vui.
- Chúc người vừa ốm mau lại sức, người mới sinh mẹ tròn con vuông.
Khi được buộc chỉ, khách không cần đáp lại bằng tiếng địa phương. Một lời cảm ơn chân thành, một cái gật đầu, cái chắp tay là đủ. Nếu muốn, bạn có thể hỏi gia chủ cách nói "cảm ơn" bằng tiếng của họ; người bản thường rất vui khi khách chịu học một câu.
Bạn cũng không nên tự chế một bài khấn hay bắt chước lời gọi vía của chủ lễ khi chưa hiểu. Đó là phần việc của người trong cộng đồng, có lệ riêng.
Nhận chỉ và giữ chỉ: điều nên và không nên
Khách lần đầu dự lễ thường lúng túng không biết làm gì. Bảng dưới gom những cách ứng xử hay được người địa phương nhắc:
| Lúc | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Khi được mời ngồi | Ngồi gọn, chân không duỗi thẳng về phía mâm lễ hay người lớn tuổi | Bước qua mâm lễ, ngồi cao hơn chủ lễ |
| Khi được buộc chỉ | Đưa tay ra, nhìn người buộc, nói cảm ơn | Rụt tay lại, vừa nhận vừa nghịch điện thoại |
| Khi lễ kết thúc | Ăn một chút đồ trên mâm nếu được mời | Từ chối thẳng thừng mọi thứ được mời |
| Những ngày sau | Giữ chỉ ít nhất vài ngày theo lời gia chủ | Cắt bỏ ngay trước mặt người đã buộc |
| Khi tháo chỉ | Gỡ nút hoặc để dây tự rơi, bỏ ở chỗ sạch sẽ | Vứt bừa ra đường, giẫm lên |
Nhiều người Lào khuyên giữ chỉ ít nhất ba ngày và tháo bằng cách gỡ nút chứ không dùng kéo cắt, vì cắt chỉ bị xem như cắt đứt lời chúc. Người Thái ở Tây Bắc cũng có quan niệm tương tự ở nhiều nơi. Tuy vậy, nếu công việc buộc bạn phải tháo sớm, chẳng hạn làm việc với máy móc, việc tháo ra cất vào ví là chấp nhận được.
Lễ buộc chỉ trong du lịch cộng đồng: giữ cho đúng tinh thần
Du lịch cộng đồng ở Tây Bắc và các tour sang Lào đưa lễ buộc chỉ đến với nhiều người hơn. Đây là điều tốt khi lễ được làm với sự tự nguyện của gia chủ và sự tôn trọng của khách. Nhưng cũng có nguy cơ nghi lễ bị biến thành tiết mục biểu diễn theo giờ, mất đi phần thân tình.
Là khách, bạn có thể góp phần giữ tinh thần ấy bằng vài việc nhỏ: không đòi được buộc chỉ như một dịch vụ, không chụp ảnh cận mặt người cao tuổi khi chưa hỏi, không cười đùa lớn tiếng lúc chủ lễ đang đọc lời gọi vía. Nếu muốn bày tỏ lòng cảm ơn, hãy hỏi người dẫn đường xem ở bản đó có lệ góp một món quà nhỏ hay không, thay vì tự ý dúi tiền vào tay các cụ.
Sợi chỉ trắng trên tay bạn sau chuyến đi là một kỷ niệm đẹp. Nó không có giá tiền, không bán ở đâu cả, và chính vì thế mà quý. Mang nó về, kể cho người thân nghe về bữa cơm ở nhà sàn, về những bàn tay chai sạn đã buộc chỉ cho mình, là cách trân trọng nhất với nghi lễ ấy.
Sợi chỉ trắng khác sợi chỉ đỏ ở đâu
Người Việt quen với hình ảnh dây đỏ cầu may, nên lần đầu được buộc chỉ trắng ở bản Thái hay ở Lào, nhiều người ngạc nhiên. Màu trắng ở đây không mang ý tang tóc như trong một số bối cảnh của người Kinh. Trong lễ gọi vía, trắng là màu mộc, chưa nhuộm, gợi sự hiền lành, trong sạch, giống như tấm lòng của người buộc. Một sợi chỉ chưa pha màu cũng là thứ gia đình nào trong bản cũng tự có, tự xe được từ bông, nên rất gần với đời sống thường ngày.
Sợi chỉ đỏ năm tuổi của người Hoa, sợi chỉ năm màu ngày Đoan Ngọ hay sợi kalava của người Ấn đều có một ý "che chở" nghiêng về phía chống lại điều không lành. Sợi chỉ trắng trong lễ vía lại nghiêng về phía "giữ lại": giữ vía ở với người, giữ người ở với cộng đồng. Đó là một cách nhìn ấm áp, đặt sức mạnh vào sự gắn bó giữa người với người hơn là vào bản thân sợi chỉ.
Vì vậy, nếu về nhà bạn muốn thay sợi chỉ trắng đã bẩn bằng một sợi đỏ cho đẹp, bạn có thể làm, nhưng nên biết hai sợi mang hai câu chuyện khác nhau. Nhiều người chọn giữ sợi chỉ trắng trong một chiếc hộp nhỏ cùng ảnh chụp chuyến đi, coi đó là kỷ vật của một bữa cơm, một buổi tối được người lạ đối đãi như người nhà.
Câu hỏi thường gặp
Lễ buộc chỉ cổ tay của người Thái có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm của người Thái, mỗi người có nhiều vía và vía có thể bị lạc khi ốm đau, sợ hãi hay đi xa. Lễ buộc chỉ là cách gọi vía trở về và giữ vía ở lại với người, kèm lời chúc khoẻ mạnh, bình an.
Baci của người Lào khác gì lễ buộc chỉ của người Thái ở Việt Nam?
Hai lễ có chung gốc quan niệm về vía và cùng dùng chỉ trắng buộc cổ tay. Baci ở Lào thường có mâm hoa pha khoăn dựng bằng lá chuối khá cầu kỳ, còn lễ của người Thái ở Tây Bắc tuỳ bản mà đơn giản hay trang trọng.
Được buộc chỉ thì nên giữ bao lâu?
Nhiều người địa phương khuyên giữ ít nhất ba ngày, có người để chỉ tự sờn rồi rơi. Không có thời hạn bắt buộc. Nếu công việc hay sức khoẻ cần tháo sớm, bạn có thể gỡ nút nhẹ nhàng và cất sợi chỉ lại làm kỷ niệm.
Tháo chỉ cổ tay có được cắt bằng kéo không?
Theo lời khuyên phổ biến ở Lào và nhiều bản Thái, nên gỡ nút thay vì cắt, vì cắt được xem như cắt đứt lời chúc. Nếu nút quá chặt, bạn có thể ngâm nước cho mềm rồi gỡ. Đây là phép lịch sự, không phải điều cấm kỵ nặng nề.
Khách du lịch có nên chủ động xin được buộc chỉ không?
Không nên đòi như đòi một dịch vụ. Lễ buộc chỉ là thiện ý của gia chủ. Nếu tò mò, bạn có thể hỏi người dẫn đường về phong tục ở bản đó; khi gia chủ mời, hãy nhận với thái độ biết ơn và làm theo chỉ dẫn của họ.
Có cần mang quà khi dự lễ buộc chỉ không?
Tuỳ lệ từng nơi. Ở nhiều bản, khách được mời không cần mang gì, nhưng một món quà nhỏ như bánh kẹo cho trẻ, chút đồ dùng cho gia chủ luôn được đón nhận. Hỏi người dẫn đường trước để tránh làm gia chủ ngại.