Đeo trang sức của người thân đã mất không phải điều cấm kỵ theo nghĩa nghiêm ngặt: nhiều gia đình vẫn truyền nhẫn, vòng của bà cho cháu như một cách giữ người đi vắng ở lại bên mình. Nỗi ngại đến từ vài quan niệm về "hơi người", về đồ tuỳ táng và về lúc tang gia còn đau buồn; hiểu rõ từng lớp thì bạn sẽ tự quyết được nên đeo, nên cất hay nên trao lại.
Bài này viết cho người đang cầm trên tay chiếc nhẫn của mẹ, chiếc vòng ngọc của bà, cái đồng hồ của cha và không biết làm gì với chúng. Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà; có những điều đáng cân nhắc để quyết định của bạn vừa với tình cảm, vừa êm với người trong họ.
Nỗi ngại bắt nguồn từ đâu
Theo quan niệm của nhiều vùng, đồ vật người ta mang sát người lâu năm giữ lại một phần "hơi" của người ấy. Khi người còn sống, đó là điều ấm áp: áo mẹ mặc, khăn bà quàng. Khi người đã khuất, cùng ý nghĩ ấy được hiểu theo hướng khác: đồ đeo trên người vào lúc mất, nhất là lúc ốm nặng, bị coi là mang theo cái buồn và cái bệnh. Một số gia đình vì thế đốt hoặc chôn theo quần áo người mất, và cũng ngại đeo trang sức của người đó.
Lớp thứ hai là tục tuỳ táng. Tang lễ truyền thống của người Việt có tục ngậm hàm, cho người mất ngậm một ít gạo và đồng tiền, có nơi dùng vàng bạc vụn, và để theo một số vật dụng thân thuộc. Những món đã định để theo người mất mà sau đó lấy lại thì bị coi là không nên. Từ đó lan ra ý nghĩ chung rằng "đồ của người chết" nói chung nên tránh.
Lớp thứ ba thực tế hơn: chuyện chia đồ trong lúc tang gia dễ gây va chạm. Người lớn dặn "chưa hết tang đừng đụng đến đồ của người mất" phần lớn để giữ hoà khí, tránh cảnh anh em tranh nhau món này món kia khi lòng ai cũng đang rối.
Phân biệt các trường hợp hay gặp
Không phải món trang sức nào của người đã khuất cũng mang cùng một ý nghĩa. Bảng dưới gom những trường hợp nhiều gia đình hay phân vân.
| Trường hợp | Quan niệm thường gặp | Góc nhìn nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Người mất trao tận tay lúc còn sống, có dặn lại | Phần lớn gia đình coi là món quà, đeo được ngay | Đây là ý nguyện của người mất; tôn trọng lời dặn là cách đẹp nhất |
| Trang sức người mất đang đeo lúc qua đời | Nhiều nơi ngại nhất, có nhà chôn theo | Bàn với người lớn trong họ; nếu giữ lại có thể cất một thời gian rồi mới tính |
| Đồ gia truyền qua nhiều đời | Thường được coi là của chung dòng họ, truyền tiếp | Hỏi rõ món đó trước đây truyền theo nhánh nào, cho ai |
| Nhẫn cưới của cha mẹ | Có nhà để lại cho người còn sống, có nhà chia cho con | Ý của cha hoặc mẹ còn sống nên được hỏi trước tiên |
| Món đã định để theo người mất nhưng lấy lại | Hầu hết gia đình kiêng | Nếu đã quyết để theo thì giữ đúng như vậy cho yên lòng cả nhà |
Điểm chung của cột cuối là: quyết định nằm ở ý nguyện của người mất và sự đồng thuận của gia đình, không nằm ở bản thân món đồ.
Phần hợp lý và phần nên bỏ
Hợp lý: chờ qua giai đoạn đau buồn. Đeo ngay chiếc nhẫn của mẹ trong tuần đầu có thể khiến bạn và người thân đau thêm mỗi lần nhìn thấy. Cất lại một thời gian, chẳng hạn qua tuần bốn mươi chín ngày hoặc qua giỗ đầu theo nếp nhà, giúp mọi người có thời gian chuẩn bị.
Hợp lý: bàn bạc trước khi nhận. Trong nhiều gia đình, tranh chấp sau tang lễ hay bắt đầu từ những món nhỏ chứ không phải nhà đất. Nói rõ ai giữ món nào, trước mặt mọi người, tránh được hiểu lầm về sau.
Hợp lý: làm sạch, kiểm tra món đồ. Trang sức đeo lâu năm bám mồ hôi, bụi, có khi mòn khoá. Làm sạch và nhờ thợ kiểm tra trước khi đeo là việc vệ sinh và an toàn bình thường.
Nên bỏ: tin rằng đeo vào sẽ "theo" người mất. Không có cơ sở nào cho thấy một chiếc vòng làm người đeo mắc bệnh của người trước hay gặp chuyện chẳng lành. Những lời doạ kiểu này chỉ làm người đang mất mát thêm sợ hãi.
Nên bỏ: phải làm lễ "tẩy vía" tốn kém mới được đeo. Nếu gia đình muốn thắp nén hương báo với người đã khuất rằng con cháu xin giữ món kỷ vật, đó là nếp nhà nhẹ nhàng. Còn trả tiền cho người lạ "làm phép" món đồ thì không cần thiết.
Trước khi đeo lại một món kỷ vật
Khi gia đình đã thống nhất để bạn giữ món trang sức, vài bước dưới đây giúp món đồ dùng được lâu và giữ được ý nghĩa.
- Hỏi người lớn trong nhà về câu chuyện của món đồ: ai mua, năm nào, nhân dịp gì. Ghi lại vào một mảnh giấy cất cùng hộp. Câu chuyện là phần quý nhất mà vài chục năm nữa con cháu bạn sẽ muốn biết.
- Làm sạch bằng nước ấm pha chút xà phòng dịu, bàn chải mềm, lau khô. Món có gắn đá, ngọc hay chạm khắc nên mang ra thợ thay vì tự ngâm hoá chất.
- Nhờ thợ kiểm tra khoá, móc, chấu giữ đá. Đồ cũ hay mòn chính ở những chỗ này và dễ rơi mất đúng lúc bạn không để ý.
- Nếu cỡ nhẫn, cỡ vòng không vừa, cân nhắc nới hay thu nhỏ. Có gia đình muốn giữ nguyên hình dạng cũ; khi đó đeo nhẫn làm mặt dây cũng là một cách.
- Chọn thời điểm đeo lần đầu có ý nghĩa với bạn: ngày giỗ, ngày sinh nhật người đã khuất, hay một ngày bình thường bạn thấy nhớ.
Những bước này không phải nghi lễ bắt buộc. Chúng giúp bạn đối xử với món đồ như một kỷ vật, chứ không như một vật bị kiêng.
Nếu chưa muốn đeo: những cách giữ khác
Có người thương nhớ nhưng không muốn đeo hằng ngày, hoặc gia đình còn kiêng. Kỷ vật vẫn có thể ở cạnh bạn theo nhiều cách:
- Cất trong hộp riêng cùng ảnh và vài dòng ghi chép về người đã khuất, mở ra vào ngày giỗ.
- Đặt tạm trong tủ thờ hoặc cạnh di ảnh một thời gian, theo nếp của gia đình, rồi mới tính chuyện trao lại.
- Nhờ thợ chuyển chiếc nhẫn thành mặt dây, hoặc gắn một phần vào món đồ mới, nếu cả nhà đồng ý thay đổi hình dạng.
- Để dành trao cho cháu vào một dịp lớn như ngày cưới, ngày tốt nghiệp, kèm câu chuyện về người bà, người ông.
- Chia những món nhỏ cho nhiều người, mỗi người một kỷ niệm, thay vì dồn hết về một nhà.
Cách nào cũng được, miễn là món đồ không trở thành nguồn gây giận hờn giữa những người còn ở lại.
Với những món giá trị lớn mà cả nhà chưa thống nhất được, việc gửi giữ ở một người đáng tin, có lập biên bản đơn giản ghi rõ món gì, ai giữ, giữ đến khi nào, giúp tránh nghi ngờ về sau. Nghe có vẻ khách sáo giữa người một nhà, nhưng chính sự rõ ràng ấy giữ được tình thân khi thời gian trôi qua và trí nhớ mỗi người mỗi khác.
Khi người trong nhà bất đồng
Thường gặp nhất là cảnh người trẻ muốn đeo chiếc nhẫn của mẹ ngay, còn người lớn tuổi trong họ thì phản đối vì sợ không hay. Tranh luận xem ai đúng ai sai về chuyện vía, chuyện hơi người hiếm khi đi đến đâu. Hiệu quả hơn là hỏi điều người lớn thật sự lo: lo con gặp chuyện, lo người ngoài dị nghị, hay lo các con chia không đều.
Khi đã biết nỗi lo, bạn có thể tìm cách đáp đúng chỗ. Lo người ngoài nói thì hẹn đến sau giỗ đầu mới đeo; lo chia không đều thì cả nhà ngồi lại lập danh sách; lo chuyện tâm linh thì chiều theo một nghi thức nhẹ nhàng của nếp nhà, như thắp hương báo trước bàn thờ. Nhường nhau một chút trong năm đầu thường giữ được cả món kỷ vật lẫn tình thân.
Nếu người đã mất có để lại di chúc hoặc lời dặn trước mặt nhiều người về món đồ, đó là căn cứ đầu tiên nên tôn trọng. Với món giá trị lớn, việc chia tài sản còn có quy định của pháp luật về thừa kế, nên bàn bạc rõ ràng ngay từ đầu.
Kỷ vật và nỗi nhớ: điều nhà tâm lý hay nói
Những người làm công việc hỗ trợ tang gia thường nhận thấy kỷ vật có thể giúp người ở lại sống tiếp với nỗi mất mát. Chạm vào chiếc nhẫn của mẹ khi gặp chuyện khó, nhìn chiếc đồng hồ của cha trên cổ tay mình, nhiều người kể rằng họ thấy vững hơn, như có người thân đứng phía sau. Đó là cảm giác rất con người, không cần giải thích bằng chuyện vía hay hơi.
Mặt khác, có người lại thấy món đồ là lời nhắc liên tục về sự ra đi, khiến họ khó ngủ, khó tập trung. Với họ, cất món đồ một thời gian không phải là quên người thân mà là cho mình thời gian lành lại. Cả hai cách phản ứng đều bình thường, và người trong nhà không nên ép nhau theo một cách.
Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng đến ăn ngủ, công việc, việc trò chuyện với bác sĩ hay chuyên gia tâm lý là cần thiết. Một món kỷ vật có thể an ủi, nhưng không thay được sự giúp đỡ của người hiểu nghề khi nỗi đau đã quá sức chịu đựng.
Câu hỏi thường gặp
Đeo nhẫn của mẹ đã mất có sao không?
Theo quan niệm dân gian có nơi kiêng, có nơi không. Không có cơ sở cho thấy đeo trang sức của người đã khuất gây chuyện chẳng lành. Điều nên làm là hỏi ý gia đình, chờ qua giai đoạn tang gia nếu nhà còn kiêng, làm sạch và kiểm tra món đồ trước khi đeo.
Có cần làm lễ gì trước khi đeo đồ của người đã khuất không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình thắp một nén hương trước bàn thờ, báo rằng con cháu xin giữ kỷ vật; đó là nếp nhà nhẹ nhàng. Bạn không cần trả tiền cho ai làm phép hay tẩy vía món đồ.
Trang sức người mất đang đeo khi qua đời thì xử lý thế nào?
Mỗi nơi một tục: có nhà để theo người mất, có nhà tháo ra cất. Nên hỏi người lớn trong họ và quyết định trước khi khâm liệm. Nếu đã định để theo thì nên giữ đúng như vậy cho yên lòng mọi người.
Bao lâu sau tang lễ thì đeo kỷ vật được?
Không có mốc chung. Nhiều gia đình chờ qua bốn mươi chín ngày, một trăm ngày hoặc giỗ đầu; có nhà để con cháu đeo ngay vì đó là ý nguyện của người mất. Hãy theo nếp nhà mình và tôn trọng cảm xúc của những người thân gần nhất.
Chia trang sức của cha mẹ sau khi mất thế nào cho êm?
Nên chờ lúc mọi người bình tâm, ngồi lại đủ các anh chị em, liệt kê từng món và lời dặn của cha mẹ nếu có. Món giá trị lớn nên tính theo quy định thừa kế; món nhỏ có thể chia theo kỷ niệm riêng của từng người.
Không muốn đeo nhưng cũng không muốn bỏ thì giữ thế nào?
Bạn có thể cất trong hộp riêng cùng ảnh và vài dòng ghi chép, nhờ thợ làm thành mặt dây, hoặc để dành trao cho con cháu vào một dịp lớn. Điều quan trọng là món đồ được giữ với câu chuyện của nó.
