Dây ước Bonfim (fita do Senhor do Bonfim) là dải ruy băng màu của thành phố Salvador, Brazil, được buộc quanh cổ tay bằng ba nút, mỗi nút một điều ước, và đeo cho đến khi dây tự sờn đứt — lúc ấy, theo lời truyền, điều ước sẽ thành. Ở bên kia thế giới, những chiếc vòng tay tình bạn bện chỉ màu cũng có một lời truyền gần giống: buộc kèm một điều ước, không tự tháo, chờ vòng tự rơi.
Bài này kể nguồn gốc của dải ruy băng Bonfim, cách người Bahia buộc nó, lịch sử ngắn của vòng tay tình bạn, và vì sao hai tục ở hai nơi xa nhau lại giống nhau đến vậy. Đây là chuyện văn hoá và tâm lý, không phải lời hứa điều ước sẽ thành; bài cũng viết trung lập về phần tín ngưỡng đứng sau, tôn trọng mọi cộng đồng giữ tục.
Nhà thờ Bonfim và dải "đo tay" thế kỷ mười chín
Nhà thờ Nosso Senhor do Bonfim ở Salvador, thủ phủ bang Bahia, được xây vào thế kỷ mười tám và là một trong những nơi hành hương nổi tiếng nhất Brazil. Tên gọi nghĩa là "Đức Chúa của sự kết thúc tốt lành". Qua nhiều thế hệ, nơi đây gắn với lòng mộ đạo Công giáo, đồng thời hoà với tín ngưỡng gốc Phi của người Bahia, tạo nên một không khí văn hoá rất riêng.
Theo những gì thường được kể, dải dây đầu tiên ra đời vào đầu thế kỷ mười chín và được gọi là "medida do Bonfim" — "số đo của Bonfim". Đó là dải lụa có độ dài bằng cánh tay của tượng Chúa trong nhà thờ, thêu tên và đôi khi vẽ hình, được người hành hương mua về đeo ở cổ như một vật kỷ niệm và vật mang lời cầu xin. Theo thời gian, dải lụa đắt tiền được thay bằng ruy băng vải rẻ, ngắn hơn, và chỗ đeo chuyển từ cổ xuống cổ tay.
Ngày nay, những dải ruy băng ấy đủ màu, rẻ, được bán và tặng khắp Salvador. Khách du lịch đến nhà thờ thường thấy hàng rào sắt phủ kín hàng nghìn dải ruy băng do người hành hương buộc lên, tạo thành một bức tường màu sắc rung rinh trong gió. Đó là hình ảnh đặc trưng của thành phố.
Cách buộc dây ước Bonfim theo lời truyền
Cách buộc được người Bahia kể lại khá thống nhất, dù chi tiết nhỏ có thể khác giữa các gia đình:
- Tốt nhất là được người khác tặng và buộc cho; nhiều người nói tự mua tự buộc thì kém ý nghĩa hơn, dù không ai cấm.
- Người được buộc chìa cổ tay, thường là tay trái, cho người tặng quấn ruy băng quanh.
- Người tặng thắt ba nút; mỗi lần thắt một nút, người đeo thầm nghĩ một điều ước và không nói ra.
- Cắt bớt phần thừa nếu quá dài, nhưng giữ nút chắc để dây không tuột.
- Đeo liên tục, không tự tháo hay cắt; khi dây sờn và tự đứt, theo lời truyền, các điều ước sẽ thành.
Lời truyền còn nói nếu tự cắt dây trước khi nó đứt, điều ước sẽ không thành. Với người hiện đại, đây là một quy ước vui để giữ dây trên tay lâu hơn, không phải điều gì đáng lo. Nếu công việc, sức khoẻ hay việc khám chữa bệnh đòi tháo, cứ tháo; điều ước là chuyện trong lòng, không nằm ở sợi ruy băng.
Dải ruy băng cũng được buộc lên hàng rào nhà thờ, lên cây, lên xe hơi, lên tay nắm cửa nhà như một vật cầu may. Ý chung vẫn là gửi một lời mong ước vào một vật nhỏ ở nơi mình hay nhìn thấy.
Màu sắc và lớp tín ngưỡng hoà trộn
Dây Bonfim có rất nhiều màu, mỗi màu được một số người gắn với một ý nghĩa: xanh lá cho hy vọng, trắng cho bình yên, đỏ cho tình yêu, vàng cho sung túc. Nhiều người Bahia còn gắn mỗi màu với một vị thần trong tín ngưỡng Candomblé có gốc từ châu Phi, vốn từ lâu sống bên cạnh và hoà lẫn với đạo Công giáo ở vùng này. Cách giải thích màu không thống nhất, mỗi người, mỗi sạp bán nói một kiểu.
Một dịp lễ nổi tiếng gắn với nhà thờ là Lavagem do Bonfim — lễ rửa bậc thềm nhà thờ vào tháng Giêng hằng năm. Những người phụ nữ Bahia mặc váy trắng truyền thống đội bình nước thơm đi thành đoàn dài rồi dội lên bậc thềm. Lễ này cho thấy rõ sự giao thoa của hai dòng tín ngưỡng, và là một phần quan trọng của bản sắc Salvador.
Với người ngoài, cách tôn trọng nhất là hiểu rằng dải ruy băng vừa là món lưu niệm phổ thông, vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng với không ít người địa phương. Đeo nó như một kỷ niệm du lịch thì không sao; chỉ nên tránh dùng nó để chế giễu hay đặt vào bối cảnh thiếu trang trọng.
Vòng tay tình bạn: từ khung dệt cổ đến trào lưu toàn cầu
Vòng tay tình bạn là những sợi chỉ thêu màu được thắt bằng các nút nhỏ thành hoa văn sọc chéo, mắt xích, kim cương. Kỹ thuật thắt này gần với nghệ thuật macramé và các truyền thống dệt, thắt nút của nhiều cộng đồng bản địa Trung và Nam Mỹ. Vì kỹ thuật thắt nút có ở nhiều nơi trên thế giới, khó chỉ ra một điểm khởi đầu duy nhất.
Ở Mỹ, vòng tay tình bạn trở thành trào lưu lớn trong giới trẻ khoảng những năm 1970 và 1980, gắn với phong trào ủng hộ văn hoá thủ công và hàng làm tay. Đi kèm trào lưu là một lời truyền nghe rất giống dây Bonfim: người tặng buộc vòng lên tay bạn, người đeo thầm ước một điều, và không được tự tháo; khi vòng tự đứt, điều ước sẽ thành, và tình bạn cũng bền như sợi chỉ đã chịu được ngần ấy ngày.
Những năm gần đây, vòng tay tình bạn quay lại với một phiên bản mới: vòng hạt nhựa xâu chữ, được khán giả các đêm nhạc lớn tự làm rồi đổi cho nhau như một cách làm quen. Từ sợi chỉ thêu đến hạt nhựa, ý nghĩa vẫn là một: một vật nhỏ do chính tay mình làm, trao cho người khác để nói "mình quý bạn".
Vì sao hai nơi xa nhau lại có tục giống nhau
Sợi dây là vật dễ có nhất. Ở bất cứ đâu, sợi chỉ, sợi vải đều rẻ và sẵn. Buộc lên cổ tay là cách đơn giản nhất để mang một vật bên người suốt ngày đêm mà không cần túi, không cần kim loại.
Nút thắt là hình ảnh của lời hứa. Từ "thắt chặt", "gắn kết" trong nhiều ngôn ngữ đã cho thấy con người hay ví mối quan hệ, lời hứa với nút thắt. Mỗi nút một điều ước là cách cụ thể hoá điều ấy.
Chờ dây tự rơi là học kiên nhẫn. Quy ước không tự cắt dây khiến người đeo phải sống cùng điều ước của mình nhiều tuần, nhiều tháng. Trong thời gian ấy, họ có dịp nghĩ về nó, và có khi tự mình làm cho nó thành.
Sợi dây sờn là thước đo thời gian. Không cần lịch hay đồng hồ, độ bạc màu và sờn của sợi dây cho người đeo thấy mình đã mang điều ước bao lâu. Đó là một cách đo thời gian rất trực quan, rất đời thường.
Được tặng thì quý hơn tự mua. Cả hai tục đều nhấn mạnh người khác buộc cho mình. Ý nghĩa nằm ở mối quan hệ giữa người tặng và người nhận, điều mà mọi nền văn hoá đều coi trọng.
Tự làm và tặng vòng ước cho người thân
Bạn không cần đến Salvador để giữ tinh thần của dây ước. Vài gợi ý làm và tặng vòng ở nhà:
- Dùng chỉ thêu cotton bền màu; thử chà khăn ướt trước để tránh dây ra màu lên da.
- Kiểu thắt đơn giản nhất cho người mới là bện ba sợi như tết tóc, hoặc thắt chuỗi nút đơn xoắn; không cần hoa văn cầu kỳ.
- Để hai đầu dây đủ dài, buộc bằng ba nút cho người nhận và mời họ nghĩ ba điều mong muốn.
- Viết kèm một tấm thiệp nhỏ kể về tục ba nút của Bahia, để người nhận hiểu vì sao không nên tự cắt dây.
- Với trẻ em, buộc lỏng, kiểm tra hằng ngày; với người làm việc cạnh máy móc, gợi ý họ buộc lên quai túi thay vì cổ tay.
Ví dụ giả định: trước khi Lan đi học xa, nhóm bạn thân mỗi người thắt một sợi vòng chỉ, cùng buộc cho Lan ba nút. Lan đeo suốt học kỳ đầu, đến khi vòng sờn đứt thì cất vào hộp cùng tấm ảnh chụp chung. Điều ước có thành hay không, Lan không còn nhớ rõ; điều cô nhớ là cảm giác có bạn bên cạnh trong những tháng đầu bỡ ngỡ.
Điều ước trên cổ tay qua con mắt tâm lý học
Vì sao một dải ruy băng hay một vòng chỉ lại khiến người ta thấy điều ước "gần" hơn? Các nhà tâm lý học nghiên cứu về hành vi đặt mục tiêu thường nhắc rằng việc gắn một mong muốn với một vật cụ thể, nhìn thấy hằng ngày, giúp người ta nhớ tới nó thường xuyên hơn. Mỗi lần liếc thấy sợi dây trên cổ tay, người đeo được nhắc lại điều mình đang mong. Sự nhắc lại ấy có thể khiến họ chú ý hơn tới những cơ hội liên quan.
Mặt khác, cũng nên tỉnh táo: không có nghiên cứu nào cho thấy chính sợi dây làm cho điều ước thành. Nếu điều ước là đỗ một kỳ thi, sợi dây chỉ có ích khi nó nhắc bạn ngồi vào bàn học. Nếu điều ước là một người thân khỏi bệnh, sợi dây là niềm an ủi, còn việc chữa trị vẫn là của thầy thuốc.
Một điều thú vị khác là quy tắc "không tự cắt dây". Nó biến một mong muốn thoáng qua thành một cam kết kéo dài nhiều tuần. Người đeo phải chấp nhận sợi dây cũ dần, bạc màu, thậm chí vướng víu một chút. Có người nói rằng khi dây đứt, họ không còn nhớ chính xác ba điều đã ước, nhưng nhớ rất rõ khoảng thời gian mình đã sống cùng sợi dây ấy. Có lẽ đó mới là món quà thật của tục buộc ba nút.
Câu hỏi thường gặp
Dây Bonfim là gì?
Đó là dải ruy băng màu gắn với nhà thờ Nosso Senhor do Bonfim ở Salvador, Brazil. Người ta buộc nó quanh cổ tay bằng ba nút, mỗi nút một điều ước, và đeo cho đến khi dây tự đứt. Dải dây vừa là vật lưu niệm vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng với nhiều người.
Vì sao dây Bonfim phải buộc ba nút?
Theo lời truyền, mỗi nút ứng với một điều ước người đeo thầm nghĩ trong lúc thắt. Con số ba được giữ như một quy ước của tục, không có giải thích thống nhất. Điều quan trọng với người Bahia là thắt chắc và không tự cắt dây.
Tự cắt dây Bonfim có sao không?
Lời truyền nói tự cắt thì điều ước không thành, nhưng đây là quy ước dân gian chứ không phải điều đáng sợ. Khi công việc, sức khoẻ hay khám bệnh đòi tháo, bạn cứ tháo; điều ước nằm trong lòng mình, không nằm ở sợi dây.
Vòng tay tình bạn có nguồn gốc từ đâu?
Kỹ thuật thắt nút làm vòng gần với nghệ thuật macramé và các truyền thống thắt dệt của nhiều cộng đồng bản địa Trung và Nam Mỹ. Ở Mỹ, vòng tay tình bạn thành trào lưu lớn khoảng những năm 1970 và 1980, sau đó lan ra nhiều nước.
Có nên mua dây Bonfim làm quà từ Brazil?
Có thể, đây là món lưu niệm rẻ, nhẹ và có câu chuyện. Khi tặng, bạn nên kể cho người nhận nghe về tục ba nút và nhà thờ ở Salvador. Không cần tin vào tác dụng; giá trị nằm ở kỷ niệm chuyến đi và tấm lòng người tặng.
Trẻ em đeo vòng chỉ tình bạn có an toàn không?
Thường là an toàn nếu vòng mềm, buộc lỏng và không có hạt nhỏ dễ bung. Cha mẹ nên kiểm tra cổ tay con hằng ngày, tháo khi con ngủ nếu vòng dài hoặc có hạt, và không để trẻ nhỏ quàng dây ở cổ.