Dây kalava (mauli) của người Ấn Độ: sợi chỉ đỏ vàng ở cổ tay nghĩa là gì

Kalava, còn gọi là mauli, là sợi chỉ cotton màu đỏ, thường xen vàng, người theo Ấn Độ giáo buộc ở cổ tay sau một buổi lễ (puja) như dấu hiệu được chúc phúc và che chở. Trên đường phố Ấn Độ, Nepal, và trong cộng đồng gốc Ấn ở khắp nơi, rất dễ thấy những cổ tay quấn vài vòng chỉ đỏ đã bạc màu.

Người Việt biết sợi chỉ này qua du lịch, qua phim ảnh, hoặc khi ghé các ngôi đền của cộng đồng gốc Ấn ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bài này giải thích tên gọi, ý nghĩa, những quy ước hay được nhắc về tay đeo, cách tháo dây, và điều cần lưu ý khi một người không theo đạo muốn đeo. Bài viết ở góc văn hoá, trung lập, không giảng giáo lý; ai muốn hiểu sâu nên hỏi người hành lễ hoặc người trong cộng đồng.

Tên gọi: kalava, mauli, raksha sutra

Sợi chỉ có nhiều tên tuỳ vùng và tuỳ ngôn ngữ. "Kalava" và "mauli" là hai tên phổ biến ở miền Bắc Ấn Độ. "Raksha sutra" có nghĩa gần như "sợi chỉ che chở", nhấn vào ý được bảo vệ. Ở miền Nam Ấn và Nepal, người ta còn có những tên gọi riêng khác. Chữ "mauli" thường được giải thích là "trên đầu", "cao nhất", gợi ý sợi chỉ mang phúc lành từ bậc cao.

Cần phân biệt kalava với rakhi. Rakhi là sợi dây trang trí mà chị em gái buộc lên tay anh em trai trong lễ Raksha Bandhan hằng năm, mang ý thương yêu và lời hứa che chở giữa anh chị em. Kalava thì được người hành lễ hoặc người chủ trì buổi lễ buộc cho người dự, trong rất nhiều dịp khác nhau quanh năm. Hai thứ cùng là dây buộc cổ tay, cùng có ý che chở, nhưng là hai tục riêng.

Sợi kalava truyền thống làm từ chỉ cotton, nhuộm đỏ, nhiều sợi có vằn vàng hoặc cam. Màu đỏ trong văn hoá Ấn Độ gắn với điềm lành, với hôn nhân và năng lượng; màu vàng gắn với sự thanh khiết và ánh sáng. Một số nơi dùng chỉ ba màu đỏ, vàng, xanh. Kalava hiếm khi được làm cầu kỳ: nó là sợi chỉ mộc, quấn vài vòng, thắt nút đơn.

Kalava được buộc trong những dịp nào

Hầu như mọi buổi lễ trong đời sống người theo Ấn Độ giáo đều có thể kết thúc bằng việc buộc kalava: lễ tại đền, lễ tại gia, lễ khai trương, lễ vào nhà mới, lễ cưới, các ngày hội lớn. Người hành lễ đọc một câu chú ngắn bằng tiếng Phạn trong lúc quấn chỉ. Người được buộc thường nắm hờ bàn tay, có khi đặt một đồng xu hoặc ít hoa trong lòng bàn tay, tay kia đặt lên đầu.

Kalava cũng xuất hiện ngoài cổ tay. Người ta quấn nó quanh bình nước nghi lễ, quanh thân cây được tôn kính, quanh cổ các vật dùng trong lễ. Ở những nơi hành hương, có người buộc kalava lên cột hoặc cành cây kèm một điều ước. Sợi chỉ vì vậy giống như một "chữ ký" của buổi lễ: nhìn thấy nó, người ta biết vật đó, người đó vừa được chúc phúc.

Đối với nhiều người Ấn sống xa quê, chiếc kalava còn là một dấu hiệu bản sắc. Đi làm ở văn phòng, ở công trường hay ở bệnh viện, sợi chỉ đỏ nhỏ trên cổ tay nhắc họ nhớ về gia đình, về ngôi đền làng. Đây là lý do bạn hay thấy những sợi kalava cũ đã bạc trắng vẫn được giữ trên tay: người đeo trân trọng kỷ niệm của buổi lễ hơn là màu sắc của sợi chỉ.

Tay đeo và những quy ước hay được nhắc

Quy ước về tay đeo kalava khác nhau theo vùng, theo dòng truyền thống và theo từng gia đình. Bảng dưới gom cách nói phổ biến, chỉ để tham khảo:

Số vòng quấn hay được nhắc là ba, năm hoặc bảy vòng, nhưng cũng không có con số bắt buộc ở mọi nơi. Khi được buộc, cách đơn giản nhất là hỏi người hành lễ "nên đưa tay nào", và làm theo.

Người Việt quen với câu "nam tả nữ hữu" nên dễ nhầm sang quy ước này. Thực tế hai hệ quy ước khác nhau, không nên lấy cái này áp vào cái kia.

Cũng có người được buộc cả hai tay trong những dịp khác nhau, hoặc đeo chồng nhiều sợi từ nhiều buổi lễ lên cùng một cổ tay. Người trong cộng đồng thường không coi đó là sai. Với khách, điều quan trọng không phải tay nào mà là cách nhận: đưa tay ra, giữ yên, cảm ơn người buộc.

Đeo kalava khi không theo Ấn Độ giáo: những điều nên biết

Được buộc tại đền là thiện ý. Khi bạn ghé một ngôi đền và người giữ đền mời buộc chỉ, đó là một lời chúc dành cho khách. Bạn có thể nhận với lòng biết ơn mà không cần theo đạo, giống như nhận một lời chúc lành.

Ăn mặc và cư xử đúng mực. Đền Ấn giáo thường yêu cầu bỏ giày dép ở cửa, ăn mặc kín đáo, không mang đồ da vào một số khu vực. Hỏi người giữ đền trước khi chụp ảnh bên trong.

Không biến sợi chỉ thành phụ kiện cho vui. Mua sợi kalava ngoài chợ rồi đeo như một món thời trang thì không ai cấm, nhưng nên hiểu đó là vật có ý nghĩa với hàng triệu người. Đừng dùng nó để đùa cợt, làm đạo cụ chế giễu hay gắn vào bối cảnh thiếu tôn trọng.

Không cần trả tiền để "có hiệu lực". Nhiều đền có hòm công đức tự nguyện. Đóng góp hay không là tuỳ lòng. Nếu ai đó trên phố đòi khoản tiền lớn sau khi tự ý buộc chỉ lên tay bạn, đó không phải lệ của đền.

Khi nào tháo kalava và tháo thế nào

Người đeo kalava thường giữ nó tới khi chỉ sờn, bạc hoặc tự đứt. Có người thay sợi mới sau mỗi buổi lễ lớn. Một số truyền thống nói nên thay vào những ngày nhất định trong tuần, nhưng điều này khác nhau giữa các gia đình, không có quy định chung cho mọi người.

Cách tháo được nhiều người nhắc là gỡ nút hoặc cắt nhẹ nhàng, rồi đặt sợi chỉ cũ ở nơi sạch sẽ: thả xuống nước chảy, đặt ở gốc cây, hoặc để ở khu vực dành riêng tại đền. Ý chính là không vứt nó cùng rác bẩn, vì đó là vật đã gắn với lời chúc. Ngày nay, với lo ngại ô nhiễm nguồn nước, nhiều người chọn đặt ở gốc cây hoặc chôn xuống đất vườn; chỉ cotton mộc phân huỷ tự nhiên.

Nếu bạn là khách, được buộc một sợi kalava trong chuyến đi, bạn hoàn toàn có thể giữ nó tới khi về nhà rồi tháo ra, đặt ở gốc cây trong vườn hoặc cất trong một chiếc hộp kỷ niệm. Không ai đòi hỏi người ngoài phải theo trọn mọi lệ. Điều được trân trọng là thái độ của bạn với vật mang lời chúc.

Mấy lưu ý thực tế khi đeo sợi chỉ đỏ vàng

Kalava là chỉ cotton nhuộm, nên cũng có những vấn đề thường gặp như mọi sợi dây buộc tay khác:

• Chỉ mới có thể ra màu khi gặp nước và mồ hôi, để lại vệt đỏ trên da hay cổ tay áo trắng; giặt riêng áo trong vài ngày đầu.
• Người có cơ địa dị ứng với thuốc nhuộm nên theo dõi vùng da dưới dây; thấy ngứa, nổi mẩn kéo dài thì tháo ra và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
• Buộc lỏng vừa luồn một ngón tay; dây quá chặt khi cổ tay sưng vì nóng hoặc chấn thương sẽ gây khó chịu.
• Khi làm việc cạnh máy quay, máy khoan, máy trộn, nên tháo hoặc nhét dây vào trong găng tay theo quy định an toàn của nơi làm việc.
• Trẻ nhỏ đeo chỉ phải có người lớn trông, kiểm tra hằng ngày, không quấn chỉ ở cổ.

Ví dụ giả định: anh Quân làm kỹ sư ở một nhà máy, được đồng nghiệp người Ấn mời dự lễ khai trương và buộc kalava. Anh giữ sợi chỉ hết cuối tuần, đến sáng thứ Hai trước ca làm thì gỡ ra, cất vào ví. Cách ấy vừa tôn trọng lời chúc, vừa giữ đúng quy định an toàn của xưởng.

Kalava trong cộng đồng gốc Ấn ở Việt Nam

Ở Thành phố Hồ Chí Minh có một số ngôi đền Ấn giáo được cộng đồng người gốc Ấn dựng từ thời thuộc Pháp, nay vẫn mở cửa đón khách tham quan. Người dân quanh đó đã quen thấy cảnh các buổi lễ, tiếng chuông, vòng hoa cúc vạn thọ và những người ra về với sợi chỉ đỏ trên tay. Một số người Việt sống gần đền cũng thỉnh thoảng vào thắp hương và được người giữ đền buộc chỉ, coi đó như một lời chúc lành của hàng xóm.

Sự giao thoa ấy cho thấy một điều đáng quý: sợi chỉ có thể đi qua ranh giới tôn giáo, ngôn ngữ mà vẫn giữ được ý nghĩa ban đầu là lời chúc. Người nhận không cần hiểu hết các câu chú bằng tiếng Phạn, chỉ cần hiểu rằng mình đang được một người khác mong cho điều tốt. Đó cũng là cách người Việt từ lâu đối xử với tín ngưỡng của các cộng đồng sống chung: tôn trọng, tò mò vừa phải và không phán xét.

Nếu bạn muốn ghé thăm một ngôi đền để tìm hiểu, nên chọn giờ không có lễ lớn, ăn mặc kín đáo, bỏ giày ở cửa, giữ im lặng và hỏi trước khi chụp ảnh. Được mời buộc chỉ thì nhận bằng hai tay, cảm ơn người buộc. Không được mời thì cũng đừng đòi; quan sát và lắng nghe đã là một cách học văn hoá rất tốt.

Câu hỏi thường gặp

Kalava và mauli có phải là một không?

Phải, đây là hai tên gọi phổ biến của cùng một loại chỉ đỏ hoặc đỏ vàng người theo Ấn Độ giáo buộc ở cổ tay sau buổi lễ. Ngoài ra còn có tên raksha sutra, nhấn vào ý sợi chỉ che chở người đeo.

Kalava khác rakhi thế nào?

Rakhi là dây trang trí chị em gái buộc cho anh em trai trong lễ Raksha Bandhan mỗi năm một lần. Kalava là sợi chỉ mộc do người hành lễ buộc cho người dự lễ trong rất nhiều dịp quanh năm. Cả hai cùng mang ý che chở nhưng là hai tục riêng.

Người không theo đạo có được đeo kalava không?

Được, khi bạn được mời buộc tại đền hoặc trong buổi lễ của bạn bè, đó là lời chúc dành cho bạn. Điều quan trọng là thái độ tôn trọng: không dùng sợi chỉ để đùa cợt, không đeo vào bối cảnh thiếu trang nghiêm.

Kalava đeo tay trái hay tay phải?

Cách nói phổ biến là nam giới và nữ giới chưa kết hôn đeo tay phải, nữ giới đã kết hôn đeo tay trái, nhưng quy ước khác nhau theo vùng. Khi được buộc, bạn cứ hỏi người hành lễ và đưa tay theo chỉ dẫn.

Tháo kalava xong nên làm gì với sợi chỉ cũ?

Nhiều người đặt sợi chỉ ở gốc cây, chôn xuống đất vườn, thả xuống nước chảy hoặc để ở khu vực dành riêng tại đền. Ý chung là không vứt cùng rác bẩn. Hiện nay đặt ở gốc cây được nhiều người chọn vì không làm bẩn nguồn nước.

Có nên mua kalava ở chợ du lịch để đeo cho may mắn?

Bạn có thể mua làm kỷ niệm, nhưng nên hiểu sợi chỉ có ý nghĩa vì được buộc trong buổi lễ, kèm lời chúc. Một sợi mua về không mang lời hứa may mắn nào. Hãy tránh những nơi đòi giá cao với lời quảng cáo về tác dụng thần kỳ.