Trước khi phẫu thuật, chụp cộng hưởng từ hay vào phòng hồi sức, bệnh viện gần như luôn yêu cầu tháo hết trang sức, kể cả nhẫn cưới và vòng đeo lâu năm. Lý do là an toàn: kim loại có thể gây bỏng khi dùng dao điện, làm nhiễu ảnh chụp, bị hút trong từ trường mạnh, và nhẫn có thể siết ngón tay khi tay phù. Trong khi đó, nhiều gia đình lại dặn người bệnh "đừng tháo vàng, tháo ra yếu vía" — hai lời dặn trái nhau khiến không ít người lúng túng.
Bài này giải thích gốc của lời dặn dân gian, những lý do y khoa cụ thể phía sau yêu cầu tháo trang sức, cách tháo món chật, cách giữ đồ quý trong những ngày nằm viện, và cách nói chuyện với người lớn tuổi để họ yên tâm.
Vì sao người xưa muốn người ốm đeo vàng bạc
Trong quan niệm dân gian của nhiều vùng, người ốm là người "yếu vía", dễ bị những điều không lành tác động. Vàng và bạc, hai kim loại quý không gỉ, được coi là có sức "trấn", giữ vía cho người đeo. Vì thế người già ốm nặng hay được con cháu đeo thêm chiếc nhẫn, chiếc vòng; trẻ nhỏ đau yếu thì được đeo vòng bạc, có khi kèm dây đỏ, túi bùa.
Lời dặn "đừng tháo" còn đến từ một nỗi lo khác: ở bệnh viện đông người, đồ tháo ra dễ thất lạc. Người lớn tuổi từng chứng kiến cảnh mất đồ ở bệnh viện thời khó khăn thường muốn giữ món quý trên người cho chắc. Thêm nữa, với nhiều người, chiếc nhẫn cưới hay chiếc vòng mẹ cho là chỗ dựa tinh thần; tháo ra lúc sắp vào phòng mổ, họ thấy như bị lấy mất một thứ quen thuộc.
Những nỗi lo ấy đều dễ hiểu. Vấn đề là trong môi trường điều trị hiện đại, chính chiếc nhẫn hay chiếc vòng có thể trở thành rủi ro cho người bệnh. Hiểu được lý do giúp cả người bệnh lẫn người nhà chấp nhận việc tháo đồ dễ dàng hơn.
Lý do y khoa phải tháo trang sức
Bảng dưới gom những lý do mà bác sĩ, điều dưỡng hay giải thích. Tuỳ loại thủ thuật mà bệnh viện yêu cầu khác nhau; luôn làm theo hướng dẫn cụ thể của nơi điều trị.
| Tình huống | Rủi ro nếu còn đeo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phẫu thuật có dùng dao điện | Dòng điện có thể đi qua kim loại chạm da, gây bỏng tại chỗ | Áp dụng cho nhẫn, vòng, khuyên, cả khuyên xỏ trên cơ thể |
| Chụp cộng hưởng từ (MRI) | Kim loại nhiễm từ bị hút mạnh; kim loại khác có thể nóng lên hoặc làm nhiễu ảnh | Phải tháo hết, kể cả kẹp tóc, đồng hồ, thẻ từ |
| Chụp X-quang, cắt lớp vi tính | Kim loại che khuất vùng cần chụp, phải chụp lại | Thường chỉ cần tháo món ở vùng chụp |
| Gây mê, nằm hồi sức | Người bệnh không tự báo được khi nhẫn siết, vòng đè | Nhân viên cần quan sát ngón tay, cổ tay dễ dàng |
| Truyền dịch, bó bột, chấn thương tay | Tay có thể phù, nhẫn và vòng siết chặt gây thiếu máu ngón | Nên tháo ngay khi còn tháo được |
| Cấp cứu | Mất thời gian khi cần đặt đường truyền, sốc điện, cố định | Nhân viên có thể phải cắt nhẫn để xử lý kịp |
Nhìn bảng sẽ thấy yêu cầu tháo trang sức không liên quan gì đến chuyện tin hay không tin. Đó là quy trình an toàn chung, áp dụng cho mọi người bệnh.
Phần nên giữ và phần nên bỏ trong lời dặn "đừng tháo vàng"
Nên giữ: lo cho đồ quý khỏi mất. Đây là nỗi lo chính đáng. Cách đáp đúng là giao đồ cho người nhà mang về hoặc gửi theo quy trình của khoa, không phải cố đeo vào phòng mổ.
Nên giữ: chỗ dựa tinh thần của người bệnh. Nếu chiếc nhẫn giúp người bệnh bình tâm, người nhà có thể hứa đeo lại ngay khi ra khỏi phòng hồi sức, hoặc đặt món đồ cạnh gối khi đã về phòng thường nếu khoa cho phép.
Nên bỏ: tin rằng tháo vàng thì bệnh nặng thêm. Không có căn cứ nào cho thấy trang sức ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Ngược lại, cố giữ trang sức có thể gây bỏng, chụp lại nhiều lần, hoặc chậm trễ khi cấp cứu.
Nên bỏ: giấu trang sức dưới băng dính để khỏi phải tháo. Có người dán băng dính quanh nhẫn cưới với hy vọng được giữ lại. Cách này không loại bỏ được rủi ro bỏng hay nhiễu ảnh, và có thể khiến nhân viên không phát hiện tay đang phù.
Tháo nhẫn chật trước khi vào viện
Nhẫn đeo lâu năm thường chật hơn khi ngón tay to dần theo tuổi. Nếu biết trước ngày nhập viện, hãy thử tháo từ sớm, khi tay chưa phù. Cách làm nhẹ nhàng:
- Giơ tay cao hơn tim vài phút để giảm máu dồn xuống ngón.
- Ngâm tay vào nước mát, không dùng nước nóng vì làm ngón tay nở ra.
- Bôi xà phòng, dầu ăn hoặc kem dưỡng quanh nhẫn để trơn.
- Xoay nhẹ nhẫn và kéo dần ra phía đầu ngón, vừa xoay vừa kéo, không giật mạnh.
- Nếu ngón tay đã sưng, đau, đổi màu tím tái hoặc tê, dừng lại và báo ngay nhân viên y tế; bệnh viện có dụng cụ cắt nhẫn an toàn.
- Không tự dùng kìm, cưa nhỏ ở nhà để cắt nhẫn vì dễ làm tổn thương da và gân.
Nhẫn bị cắt có thể mang ra thợ kim hoàn hàn lại, nới cỡ cho vừa. Một chiếc nhẫn cưới phải cắt đi để cứu ngón tay không có gì là xui; nó vẫn là chiếc nhẫn ấy.
Giữ đồ quý trong những ngày nằm viện
Việc tháo trang sức sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều khi người bệnh biết chắc đồ của mình ở đâu. Vài thói quen giúp tránh thất lạc:
- Tốt nhất là để trang sức ở nhà trước khi nhập viện; chỉ mang theo những gì thật sự cần.
- Nếu đang đeo khi vào viện cấp cứu, giao cho một người nhà duy nhất giữ, nói rõ trước mặt người bệnh và những người khác.
- Cho vào túi nhỏ có khoá kéo, ghi tên, cất vào chỗ kín trong túi xách người nhà, không để trong ngăn tủ đầu giường chung.
- Hỏi khoa điều trị xem có quy trình giữ đồ giá trị không; nếu có, xin biên nhận khi gửi.
- Chụp ảnh các món đã tháo, kể cả chữ khắc, để đối chiếu khi nhận lại.
- Không đeo trang sức đắt tiền khi đi nuôi bệnh, nhất là ở phòng đông người và hành lang ban đêm.
Với người lớn tuổi hay quên, nên nhắc lại vài lần trong ngày rằng nhẫn, vòng đang ở chỗ người nhà nào giữ. Câu nhắc ấy giúp họ yên tâm hơn rất nhiều.
Nói chuyện với người lớn tuổi không chịu tháo
Không ít cụ già nhất định không tháo chiếc vòng bạc, sợi dây đỏ đã đeo mấy chục năm. Cãi nhau ngay ở hành lang phòng mổ chỉ khiến cụ thêm căng thẳng, trong khi trước phẫu thuật người bệnh rất cần bình tĩnh. Hiệu quả hơn là để bác sĩ hoặc điều dưỡng giải thích trực tiếp, vì lời của người mặc áo blouse thường có trọng lượng với người lớn tuổi.
Người nhà nên nói thêm những câu chạm vào điều cụ lo: "Con giữ cho mẹ, mổ xong con đeo lại ngay", "Vòng này để con cầm, mẹ yên tâm nhé". Với những món mang ý nghĩa tín ngưỡng như dây đỏ, túi bùa, một số nơi cho phép người bệnh giữ trong túi áo hoặc đặt trên giường ở phòng thường; hỏi điều dưỡng xem lúc nào được phép.
Sau ca mổ, đeo lại món đồ cho người bệnh khi họ tỉnh và khi tay không còn phù là một cử chỉ nhỏ nhưng rất ấm lòng. Nó cho người bệnh thấy mọi thứ đã trở lại bình thường.
Khuyên xỏ, răng giả có móc kim loại và những thứ hay bị quên
Khi nói đến trang sức, người ta nghĩ ngay đến nhẫn, vòng, dây chuyền. Nhưng trước phẫu thuật và chụp chiếu, danh sách cần kiểm tra dài hơn thế. Khuyên xỏ ở tai, mũi, lông mày, rốn, lưỡi đều là kim loại tiếp xúc với da và niêm mạc. Nhiều người quên mất chiếc khuyên nhỏ ở sụn tai hay khuyên rốn đã đeo nhiều năm, đến lúc điều dưỡng hỏi mới nhớ ra.
Răng giả tháo lắp có móc kim loại, kẹp tóc, cặp càng cua, kính có gọng kim loại, đồng hồ, vòng theo dõi sức khoẻ, miếng dán giữ nhiệt, thậm chí một số loại mỹ phẩm hay hình xăm có mực chứa kim loại cũng có thể cần khai báo trước khi chụp cộng hưởng từ. Mỗi bệnh viện có bảng hỏi riêng; bạn nên trả lời đầy đủ và trung thực.
Với khuyên xỏ lâu năm mà không tháo được bằng tay, hãy báo sớm để nhân viên y tế hướng dẫn, có khi họ dùng dụng cụ chuyên dùng hoặc thay bằng khuyên nhựa tạm. Đừng cố tự vặn mạnh trong lúc vội vì dễ làm chảy máu, nhiễm trùng lỗ xỏ.
Khi người bệnh là trẻ nhỏ
Trẻ nhỏ nhập viện thường đang đeo vòng bạc, lắc chân, dây đỏ theo nếp nhà. Với trẻ, lý do tháo còn nhiều hơn người lớn: trẻ hay quấy, giật đường truyền, cho đồ vào miệng; lắc chân có thể vướng dây máy theo dõi; vòng cổ tay cản trở việc lấy ven, đặt kim truyền ở mu bàn tay.
Cha mẹ nên chủ động tháo đồ của con khi vào viện, cất cẩn thận. Nếu ông bà lo con "mất vía", có thể buộc một sợi dây nhỏ vào nôi, vào túi đồ của bé thay vì vào cổ tay, cổ chân, và hỏi điều dưỡng trước. Trên hết, an toàn của bé trong lúc điều trị là điều mà cả nhà, dù tin hay không tin, đều mong như nhau.
Khi bé xuất viện về nhà, khoẻ lại, đeo lại vòng cho bé là việc nhiều gia đình coi như một nghi thức nhỏ mừng con lành bệnh. Nhớ kiểm tra cỡ vòng vì trẻ lớn nhanh, có khi chỉ sau vài tuần vòng đã chật hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đi mổ có phải tháo nhẫn cưới không?
Phần lớn bệnh viện yêu cầu tháo hết trang sức trước khi mổ, kể cả nhẫn cưới, vì kim loại có thể gây bỏng khi dùng dao điện và nhẫn có thể siết ngón tay khi phù. Nên tháo từ ở nhà và giao cho người nhà giữ.
Chụp cộng hưởng từ có được đeo vàng không?
Không nên. Trước khi chụp cộng hưởng từ, người bệnh được yêu cầu tháo mọi vật kim loại. Một số kim loại bị hút mạnh, một số có thể nóng lên hoặc làm nhiễu ảnh. Hãy làm theo hướng dẫn và khai báo các vật kim loại cấy trong người nếu có.
Tháo vàng khi nằm viện có làm bệnh nặng hơn không?
Không có căn cứ cho thấy điều đó. Lời dặn giữ vàng cho vững vía là quan niệm dân gian. Trong điều trị, tháo trang sức giúp tránh bỏng, tránh chụp lại và giúp nhân viên y tế xử lý nhanh khi cần.
Nhẫn chật quá không tháo ra được thì làm sao?
Giơ tay cao, ngâm nước mát, bôi xà phòng rồi xoay nhẹ kéo ra. Nếu ngón tay sưng, đau, tím hay tê thì dừng lại và báo nhân viên y tế; bệnh viện có dụng cụ cắt nhẫn an toàn. Không tự cắt bằng kìm ở nhà.
Người già nhất định không tháo vòng thì nên làm gì?
Nhờ bác sĩ, điều dưỡng giải thích trực tiếp, và hứa sẽ đeo lại ngay sau thủ thuật. Hỏi khoa xem có thể để món đồ tín ngưỡng trong túi áo hoặc trên giường ở phòng thường không. Tránh tranh cãi ngay trước giờ mổ.
Trẻ nằm viện có cần tháo vòng bạc không?
Nên tháo, vì vòng có thể cản trở việc lấy ven, vướng dây máy theo dõi hoặc bị trẻ cho vào miệng. Nếu gia đình muốn giữ nếp, có thể buộc dây nhỏ vào nôi hoặc túi đồ của bé sau khi hỏi điều dưỡng.