Chỉ ngũ sắc là sợi dây bện từ năm màu xanh, đỏ, trắng, đen, vàng, được buộc vào cổ tay, cổ chân trong ngày Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 âm lịch. Người Hoa gọi nó bằng nhiều tên: trường mệnh lũ (sợi tơ dài mệnh), tục mệnh lũ, ngũ sắc ti. Ở Việt Nam, nhiều vùng miền Bắc và miền Trung vẫn giữ lệ buộc chỉ ngũ sắc cùng với ăn rượu nếp, bánh tro, hoa quả để "giết sâu bọ".
Bài này đi vào lịch sử của sợi chỉ năm màu: sách cũ nói gì, vì sao là năm màu, người xưa tháo dây vào lúc nào và tục ấy thay đổi ra sao khi về với người Việt. Đây là chuyện phong tục, không phải lời hứa sợi dây giữ được bệnh tật; tục buộc chỉ cho trẻ sơ sinh và lễ gọi vía là một chủ đề khác, bài này không bàn tới.
Tết Đoan Ngọ và vì sao tháng Năm cần "giữ mình"
Đoan Ngọ rơi vào giữa năm âm lịch, đúng lúc trời chuyển sang hè nóng ẩm. Trong quan niệm của người xưa ở cả Trung Hoa lẫn Việt Nam, đây là thời điểm sâu bọ sinh sôi, dịch bệnh dễ phát, nên tháng Năm được coi là tháng cần giữ gìn. Từ đó sinh ra hàng loạt tục: treo ngải cứu, xương bồ ở cửa, tắm nước lá, uống rượu hùng hoàng ở một số vùng của người Hoa, ăn trái cây chua và rượu nếp ở Việt Nam.
Sợi chỉ ngũ sắc thuộc về nhóm tục này. Nó không đứng riêng mà là một phần của cả một "bộ đồ phòng thân" của ngày Đoan Ngọ: túi thơm đựng thảo mộc, bùa vẽ hình ngũ độc (rắn, rết, bọ cạp, thằn lằn, cóc), lá ngải, và dây năm màu quấn cổ tay. Hiểu bối cảnh ấy thì thấy sợi chỉ không phải món trang sức riêng lẻ, mà là dấu hiệu của một mùa trong năm.
Người Việt gọi ngày này là Tết giết sâu bọ, Tết Đoan Dương hay Tết mùng Năm. Ý chính vẫn là chăm sóc sức khoẻ khi trời đổi mùa. Giữ được phần ý nghĩa ấy — ăn uống điều độ, dọn nhà, giữ vệ sinh — là phần hữu ích nhất của tục cũ. Sợi chỉ ở cổ tay, theo cách nhìn ấy, là lời nhắc nhỏ xíu mà ai trong nhà cũng thấy được suốt mấy ngày đầu hè.
Sách cũ nói gì về sợi tơ năm màu
Tư liệu được dẫn nhiều nhất là sách Phong tục thông nghĩa của Ứng Thiệu thời Đông Hán. Các bản trích thường kể rằng ngày mùng 5 tháng 5, người ta lấy tơ năm màu buộc vào cánh tay để tránh binh đao, tà khí, và cho người khỏi mắc bệnh dịch. Đoạn văn này được nhiều sách đời sau nhắc lại, nên tục buộc tơ năm màu được xem là đã có ít nhất từ thời Hán.
Các sách ghi chép tuế thời đời sau, như Kinh Sở tuế thời ký thời Nam Bắc triều, tiếp tục nhắc tới tục buộc tơ năm màu ngày Đoan Ngọ cùng các tục treo ngải, đua thuyền. Qua mỗi đời, tên gọi đổi đi một chút: trường mệnh lũ, tục mệnh lũ, tịch binh tăng, ngũ sắc lũ. Điểm chung là chữ "mệnh" và chữ "trường" — mong được sống lâu, khoẻ mạnh qua mùa hè.
Bạn đọc nên lưu ý: những câu trích này đến nay chủ yếu được truyền qua các bản tập hợp và sách khảo cứu, câu chữ giữa các bản có khi xê dịch. Khi viết hay kể lại, cách an toàn là nói "sách cũ thời Hán đã ghi tục buộc tơ năm màu ngày Đoan Ngọ", thay vì đọc thuộc một câu Hán văn mà mình chưa đối chiếu được bản gốc.
Năm màu và năm phương theo cách hiểu cổ
Năm màu của sợi chỉ thường được giải thích theo thuyết ngũ hành và ngũ phương. Bảng dưới là cách ghép phổ biến nhất trong sách vở phương Đông.
| Màu | Hành | Phương | Hình ảnh hay gắn kèm |
|---|---|---|---|
| Xanh | Mộc | Đông | Cây cối, mùa xuân |
| Đỏ | Hoả | Nam | Lửa, mùa hè |
| Trắng | Kim | Tây | Kim loại, mùa thu |
| Đen | Thuỷ | Bắc | Nước, mùa đông |
| Vàng | Thổ | Trung tâm | Đất, sự cân bằng |
Gom đủ năm màu vào một sợi nghĩa là gom đủ năm phương, năm hành — một hình ảnh trọn vẹn, đầy đủ. Đó là lý do sợi chỉ phải đủ năm màu chứ không phải một màu nào đó riêng lẻ.
Trong thực tế, chỉ bán ở chợ ngày nay nhiều khi thay màu đen bằng tím hoặc xanh lam đậm, thay trắng bằng hồng nhạt cho tươi. Đó là chuyện thẩm mỹ của người bán, không làm "mất tác dụng" gì, vì giá trị của sợi dây vốn nằm ở ý nghĩa biểu tượng.
Năm màu này cũng xuất hiện ở nhiều chỗ khác trong văn hoá Việt: cờ ngũ sắc ở hội làng, xôi ngũ sắc của đồng bào miền núi, mâm ngũ quả ngày Tết. Mỗi nơi giải thích một chút khác nhau, nhưng đều xoay quanh ý trọn vẹn, đủ đầy. Khi kể cho con cháu nghe về sợi chỉ Đoan Ngọ, bạn có thể nối nó với những hình ảnh quen thuộc ấy để câu chuyện gần gũi hơn, thay vì chỉ đọc một bảng tương ứng khô khan.
Tháo chỉ ngũ sắc lúc nào: mỗi nơi một lệ
Một điểm thú vị của tục này là chuyện tháo dây. Ở nhiều vùng của người Hoa, lời truyền rằng sợi chỉ đeo từ Đoan Ngọ không cắt bừa, mà chờ trận mưa lớn đầu tiên sau đó thì tháo ra, thả xuống dòng nước cho trôi đi. Hình ảnh ấy gợi ý mọi điều không lành theo dòng nước mà đi. Có nơi lại giữ tới Thất Tịch mùng 7 tháng 7 mới tháo, có nơi chỉ đeo ba ngày.
Ở Việt Nam, lệ tháo dây không thống nhất. Nhiều gia đình để sợi chỉ tự sờn rồi rơi, có nhà tháo sau vài hôm cho trẻ đỡ vướng. Một số người lớn tuổi dặn không vứt dây vào thùng rác mà đốt đi hoặc bỏ ở gốc cây. Đây đều là cách bày tỏ sự trân trọng với một vật mang lời chúc, không có cách nào bắt buộc.
Ngày nay, khi sông ngòi cần được giữ sạch, việc thả dây xuống nước nên cân nhắc: chỉ cotton thuần thì phân huỷ nhanh, nhưng sợi tổng hợp và hạt nhựa đi kèm thì không. Đặt dây ở gốc cây trong vườn nhà, hoặc gói vào giấy rồi bỏ cùng rác hữu cơ, vẫn giữ được ý "trả về đất trời" mà không làm bẩn dòng sông.
Người Việt tiếp nhận và biến đổi tục ra sao
Gắn với trẻ nhỏ và người già. Ở nhiều làng miền Bắc, chỉ ngũ sắc chủ yếu buộc cho trẻ và đôi khi cho người già, ít khi cho người trẻ khoẻ. Điều này hợp với ý "giữ gìn sức khoẻ" của ngày Đoan Ngọ: người yếu được quan tâm trước.
Đi cùng túi thơm, con khỉ vải. Một số vùng có lệ khâu túi vải nhỏ đựng thảo mộc hoặc làm những con giống bằng vải đủ màu treo lên áo trẻ. Sợi chỉ ngũ sắc thường đi chung bộ với những món ấy, tạo thành một bộ đồ ngày Tết mùng Năm.
Từ phòng bệnh sang chúc phúc. Theo thời gian, nhiều người không còn nghĩ sợi dây giữ bệnh, mà coi nó như lời chúc mùa hè bình an. Sợi chỉ được tặng nhau như món quà vui, có khi được bện thành vòng đẹp để đeo lâu.
Thành món hàng thủ công. Vài năm gần đây, dây ngũ sắc bện sẵn, có đính hạt, chuông nhỏ, được bán nhiều dịp Đoan Ngọ. Mua để giữ nếp thì không sao, chỉ cần chọn sợi bền màu và tránh các món có chi tiết nhỏ dễ rơi nếu dành cho trẻ.
Tự bện một sợi chỉ ngũ sắc giản dị tại nhà
Nếu muốn giữ tục theo cách đơn giản, bạn có thể tự bện một sợi dây năm màu cùng người thân trong buổi sáng mùng Năm:
- Chuẩn bị năm sợi chỉ cotton hoặc len mảnh đủ năm màu xanh, đỏ, trắng, đen, vàng, mỗi sợi dài khoảng gấp ba vòng cổ tay người đeo.
- Thắt chung một nút ở đầu, kẹp đầu dây vào bàn hoặc nhờ người giữ.
- Chia thành ba nhóm rồi bện kiểu tết tóc, hoặc vặn xoắn cả bó theo một chiều cho đến khi đủ dài.
- Thắt nút ở cuối, chừa hai đầu dây đủ dài để buộc.
- Buộc lỏng vào cổ tay, kiểm tra luồn vừa một ngón tay giữa dây và da.
- Cắt gọn phần thừa để dây không vướng vào đồ vật khi làm việc.
Việc bện dây cùng nhau là dịp để kể cho con cháu nghe về ngày Đoan Ngọ, về năm màu và năm phương. Đó có lẽ là phần quý nhất của tục cũ khi giữ lại trong đời sống hôm nay. Trẻ lớn có thể tự bện sợi của mình, người lớn bện cho ông bà; mỗi sợi dây vì vậy mang dấu tay của một người trong nhà.
Giữ tục mà vẫn an toàn và tỉnh táo
Sợi chỉ ngũ sắc là vật nhẹ, nhưng vẫn có vài điều nên để ý. Chỉ nhuộm màu rẻ tiền có thể ra màu khi gặp mồ hôi giữa mùa hè, gây vết loang trên da và trên áo; người có da nhạy cảm có thể bị ngứa. Thử chà sợi bằng khăn giấy ướt trước khi buộc là cách kiểm đơn giản.
Với trẻ nhỏ, dây chỉ nên buộc cổ tay hoặc cổ chân thật lỏng, kiểm tra hằng ngày, và không bao giờ quàng ở cổ. Tránh các vòng đính hạt nhỏ, chuông nhỏ dễ bung ra mà trẻ có thể cho vào miệng. Nếu da dưới dây đỏ lên, sưng hay bé khó chịu thì tháo ngay, không cần chờ tới ngày nào.
Cuối cùng, nhớ rằng sợi dây không thay được việc phòng bệnh mùa hè. Ăn chín uống sôi, ngủ màn, dọn chỗ nước đọng, đưa con đi tiêm phòng theo lịch của cơ sở y tế mới là những việc có tác dụng thật. Sợi chỉ năm màu chỉ là lời nhắc dễ thương rằng tháng Năm đã tới và cả nhà nên chăm sóc nhau hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ ngũ sắc gồm những màu nào?
Theo cách hiểu cổ là xanh, đỏ, trắng, đen, vàng, tương ứng với ngũ hành Mộc, Hoả, Kim, Thuỷ, Thổ và năm phương Đông, Nam, Tây, Bắc, Trung tâm. Dây bán ngày nay đôi khi đổi màu đen sang tím hay xanh đậm cho dễ nhìn.
Buộc chỉ ngũ sắc vào giờ nào ngày Đoan Ngọ?
Nhiều gia đình buộc vào buổi sáng sớm mùng 5 tháng 5 âm lịch, trước hoặc trong bữa ăn giết sâu bọ. Đây là thói quen chứ không có giờ bắt buộc. Nếu hôm đó bận, buộc vào lúc nào trong ngày cũng được.
Chỉ ngũ sắc đeo bao lâu thì tháo?
Mỗi nơi một lệ: có nơi chờ trận mưa lớn đầu tiên sau Đoan Ngọ, có nơi giữ tới Thất Tịch, có nhà để dây tự rơi. Bạn cứ chọn theo nếp nhà mình, và tháo sớm nếu dây vướng víu, bẩn hoặc gây khó chịu cho da.
Tháo chỉ ngũ sắc xong nên bỏ ở đâu?
Người xưa thường thả xuống dòng nước, nhưng ngày nay nên tránh làm bẩn sông hồ. Bạn có thể đặt dây ở gốc cây trong vườn, đốt đi nếu là chỉ cotton, hoặc gói lại bỏ cùng rác hữu cơ. Điều quan trọng là thái độ trân trọng.
Người lớn có đeo chỉ ngũ sắc được không?
Được. Tục ban đầu không giới hạn tuổi, sách cũ nói chung là người ta buộc tơ năm màu vào tay. Ở Việt Nam, trẻ em và người già hay được buộc hơn, nhưng người lớn đeo để giữ nếp hay làm kỷ niệm cũng hoàn toàn bình thường.
Chỉ ngũ sắc có thật sự giúp phòng bệnh không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy sợi chỉ ngăn được bệnh. Giá trị của nó là văn hoá và tinh thần. Việc phòng bệnh mùa hè cần dựa vào ăn uống vệ sinh, diệt muỗi, tiêm phòng và đi khám khi có dấu hiệu bất thường.