"Giữ vía" là cách nói của dân gian về việc che chở cho đứa trẻ còn non nớt khỏi những tác động khiến bé hoảng sợ, quấy khóc; vòng bạc là một trong những vật mà nhiều gia đình tin có thể giữ vía. Ở góc y học, phần lớn những biểu hiện được gọi là "nhẹ vía" như giật mình, vung tay khi ngủ, khóc đêm ở trẻ sơ sinh là phản xạ và đặc điểm phát triển bình thường, thường giảm dần theo tháng tuổi.
Bài này giải thích khái niệm vía trong tín ngưỡng người Việt ở mức phổ thông, kể vì sao bạc gắn với việc giữ vía, đặt cạnh đó những điều nhi khoa biết về giấc ngủ và phản xạ của trẻ nhỏ, và chỉ ra các dấu hiệu cần đưa bé đi khám thay vì chỉ trông vào chiếc vòng.
Vía là gì trong quan niệm của người Việt
Trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, con người có hồn và vía. Cách nói phổ biến là "ba hồn bảy vía" với nam và "ba hồn chín vía" với nữ. Hồn thường được hiểu là phần tinh thần sâu bên trong, còn vía là phần bao quanh, gắn với sức sống, sự vững vàng và cả cái "khí" mà người này tác động sang người khác. Người ta nói "vía nặng", "vía nhẹ", "vía lành", "vía dữ", "sợ mất vía", "hú vía".
Trẻ nhỏ được coi là có vía còn non, dễ bị "động". Một tiếng động lớn, một người lạ bế, một chuyến đi xa, một lần ngã có thể làm bé "mất vía", biểu hiện bằng khóc thét, giật mình, ngủ không yên. Từ đó sinh ra nhiều tục: kiêng người có "vía nặng" vào thăm trong tháng đầu, đốt vía bằng bó rơm hay lá trước cửa, gọi vía khi bé ngã, và đeo vật giữ vía.
Nhiều dân tộc khác ở Việt Nam cũng có quan niệm về hồn vía của trẻ nhỏ với các nghi thức riêng như buộc chỉ cổ tay, gọi hồn. Đây là phần di sản tinh thần phong phú, gắn với tình thương và nỗi lo của cộng đồng dành cho những đứa trẻ trong thời mà tỉ lệ tử vong trẻ nhỏ còn cao.
Vì sao bạc gắn với chuyện giữ vía
Bạc trong quan niệm dân gian là kim loại "sạch", "mát", có sức trấn giữ. Một chiếc vòng bạc khép kín quanh cổ tay, cổ chân được hình dung như một vòng bảo vệ, giữ vía ở lại với đứa trẻ. Có gia đình chọn kiềng bạc đeo cổ cho bé với ý "giữ" chắc hơn; có nơi treo chuông bạc nhỏ để tiếng chuông xua những điều không lành.
Bên cạnh bạc, người Việt còn dùng nhiều vật giữ vía khác tuỳ vùng: vòng dâu tằm, sợi chỉ đỏ, túi bùa nhỏ, cành dâu hay con dao nhỏ để dưới gối, chiếc kéo trong nôi. Bạc có lợi thế là bền, đẹp, có giá trị và có thể giữ lại làm kỷ vật khi bé lớn.
Cách hiểu này thuộc về niềm tin của mỗi gia đình. Không có nghiên cứu nào cho thấy một chiếc vòng bạc làm thay đổi giấc ngủ hay phản xạ của trẻ, nhưng với nhiều người mẹ, việc đeo vòng giúp họ yên tâm hơn trong những tháng đầu đầy lo lắng. Sự yên tâm của mẹ cũng là điều quan trọng với em bé.
Biểu hiện hay bị gọi là "nhẹ vía" và giải thích của nhi khoa
Nhiều biểu hiện khiến ông bà lo con "mất vía" thực ra là những điều bình thường ở trẻ nhỏ. Bảng dưới đây giúp phân biệt, nhưng không thay được việc khám bệnh khi bạn thấy lo.
| Biểu hiện | Cách hiểu dân gian | Giải thích thường gặp của nhi khoa |
|---|---|---|
| Đang ngủ bỗng vung tay, giật mình, có khi khóc | Bé bị động vía | Phản xạ Moro, phản xạ bình thường ở trẻ sơ sinh, thường mờ dần trong vài tháng đầu |
| Ngủ hay vặn mình, rên ư ử | Bé "nhẹ vía", ngủ không yên | Giấc ngủ trẻ sơ sinh có nhiều giai đoạn ngủ nông, cử động nhiều là bình thường |
| Khóc dữ dội về chiều tối, khó dỗ | Bé bị "khóc dạ đề", bị vía người lạ | Có thể là cơn khóc kéo dài thường gặp ở trẻ vài tuần đến vài tháng tuổi; cần loại trừ nguyên nhân bệnh |
| Giật mình khi có tiếng động lớn | Bé sợ, mất vía | Phản ứng tự nhiên với kích thích; giảm khi hệ thần kinh trưởng thành |
| Trẻ lớn hơn hay mơ, giật mình thức giấc | Vía yếu, bị doạ | Có thể do mệt, căng thẳng, thay đổi nếp sinh hoạt; ác mộng thỉnh thoảng là bình thường |
Phần lớn các biểu hiện trên giảm dần khi bé lớn, bất kể bé có đeo vòng bạc hay không. Vì thế nhiều gia đình thấy "đeo vòng xong bé hết giật mình", trong khi thực ra bé chỉ đang lớn lên theo đúng nhịp.
Dấu hiệu cần đưa bé đi khám, không chờ "giữ vía"
Có những biểu hiện không nên quy cho chuyện vía mà cần được bác sĩ nhi khám sớm. Hãy đưa bé đi khám khi thấy:
- Các cử động giật lặp đi lặp lại theo nhịp, gồng cứng người, mắt nhìn chằm chằm hoặc trợn ngược, không dừng khi bạn chạm vào bé.
- Bé sốt, đặc biệt là trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt.
- Bé bỏ bú, bú kém, nôn nhiều, li bì, khó đánh thức.
- Bé khóc thét kéo dài khác hẳn mọi ngày, dỗ thế nào cũng không nín, hoặc khóc yếu ớt bất thường.
- Bé thở nhanh, thở rút lõm ngực, môi tím tái.
- Thóp phồng, da nổi ban, vàng da tăng dần.
Với những dấu hiệu này, việc đi khám cần làm ngay; gia đình vẫn có thể giữ các nếp như đeo vòng, buộc chỉ, nhưng đừng để chúng làm chậm việc đưa con đến bác sĩ.
Giữ vía theo cách an toàn
Không đeo gì quanh cổ khi bé ngủ. Kiềng, dây chuyền, dây đỏ đeo cổ có nguy cơ vướng, siết khi bé ngủ một mình trong nôi. Nếu muốn có vật giữ vía, đặt ở đầu nôi, ngoài tầm với của bé.
Vòng tay, vòng chân phải vừa và trơn. Một ngón tay người lớn luồn vừa giữa vòng và da bé là mức thường được khuyên. Không có hạt, không có chuông rời, không có cạnh sắc.
Tạo môi trường ngủ yên. Phòng tối, yên tĩnh, nhiệt độ vừa phải, quấn chũn đúng cách theo hướng dẫn cho trẻ sơ sinh, cho bé nằm ngửa khi ngủ. Những điều này giúp bé ít giật mình thức giấc hơn.
Giữ nếp sinh hoạt đều đặn. Giờ tắm, giờ bú, giờ ngủ lặp lại hằng ngày giúp trẻ biết điều gì sắp đến, ít quấy hơn.
Hạn chế người lạ bế bé trong tháng đầu. Tục kiêng người lạ vào thăm hoá ra có lý về mặt sức khoẻ: trẻ sơ sinh dễ lây bệnh, nên hạn chế người bế, người hôn, và yêu cầu rửa tay trước khi chạm vào bé.
Phản xạ giật mình ở trẻ sơ sinh: hiểu cho đúng
Phản xạ Moro, còn gọi là phản xạ giật mình, là một trong những phản xạ nguyên thuỷ mà bác sĩ kiểm tra khi khám trẻ sơ sinh. Khi bé cảm thấy như bị rơi, hoặc khi có tiếng động lớn, ánh sáng đột ngột, bé dang hai tay ra, xoè ngón, rồi co tay lại như ôm, nhiều khi kèm khóc. Sự có mặt của phản xạ này ở trẻ sơ sinh là dấu hiệu hệ thần kinh hoạt động bình thường.
Phản xạ này thường giảm dần và mất đi trong khoảng vài tháng đầu đời, khi não bộ trưởng thành và bé kiểm soát cơ thể tốt hơn. Nếu phản xạ không có ngay từ đầu, chỉ có một bên, hoặc vẫn còn rõ khi bé đã lớn hơn nhiều so với lứa tuổi thường gặp, bác sĩ sẽ cần khám thêm. Đó là lý do việc khám sức khoẻ định kỳ trong năm đầu rất quan trọng.
Biết về phản xạ Moro, cha mẹ có thể bình tĩnh hơn khi thấy con vung tay giật mình trong giấc ngủ. Bé không bị "doạ", không "mất vía", mà đang làm đúng việc của một trẻ sơ sinh. Ôm bé sát người, giữ nhẹ hai tay bé, nói khẽ thường giúp bé dịu lại.
Tiếng ồn, ánh sáng và nhịp sống: những thứ "động vía" có thật
Nếu gác lại phần tâm linh, nhiều điều mà ông bà kiêng để "giữ vía" cho trẻ lại khớp với những gì ta biết về giấc ngủ của trẻ nhỏ. Kiêng đông người, kiêng ồn ào, kiêng bế bé đi xa trong tháng đầu đều giúp bé tránh bị kích thích quá mức. Trẻ sơ sinh chưa có khả năng tự lọc bớt âm thanh, ánh sáng như người lớn; một buổi tối nhiều khách, tivi bật to, đèn sáng có thể khiến bé quấy khóc cả đêm.
Những thay đổi trong nhịp sinh hoạt như đi về quê, chuyển nhà, đổi người chăm, bắt đầu đi nhà trẻ cũng thường khiến bé ngủ kém, hay giật mình thức giấc trong vài ngày đến vài tuần. Ông bà gọi là "lạ vía", "động vía"; các nhà nghiên cứu phát triển trẻ em gọi là giai đoạn thích nghi. Cách hỗ trợ giống nhau: giữ bé gần người quen, giữ nếp ngủ, giảm bớt kích thích.
Nhìn như vậy, tục giữ vía và lời khuyên nhi khoa không phải lúc nào cũng đối lập. Ở nhiều điểm, chúng cùng chỉ về một hướng: cho đứa trẻ một môi trường yên ổn để lớn.
Khi ông bà muốn làm lễ gọi vía, đốt vía
Ở nhiều gia đình, khi bé khóc nhiều, ông bà muốn làm các nghi thức như gọi vía, đốt vía bằng bó lá, rắc gạo muối, hay mời người làm lễ. Đây là niềm tin và tình thương của người lớn. Cha mẹ có thể đồng ý với những nghi thức nhẹ nhàng, không ảnh hưởng đến sức khoẻ của bé, như thắp hương, khấn vái, buộc chỉ cho bé dưới sự trông chừng của người lớn.
Điều cần tránh là các việc có thể gây hại: hơ lửa, xông khói gần bé, cho bé uống nước bùa, nước lá không rõ nguồn gốc, cạo gió, bôi các loại dầu nóng lên da trẻ sơ sinh. Da và đường thở của trẻ nhỏ rất nhạy cảm; một làn khói hay một thứ nước lạ có thể gây kích ứng, bỏng, ngộ độc.
Cách nói chuyện hiệu quả là đồng thuận với ý của ông bà trước, rồi đề xuất cách làm an toàn hơn: "Con cũng muốn bé ngủ ngon, mình làm lễ ở ngoài sân rồi mang chỉ vào buộc cho bé được không ạ". Khi ông bà thấy con cháu tôn trọng niềm tin của mình, họ thường dễ chấp nhận điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng bạc có giúp trẻ hết giật mình không?
Chưa có bằng chứng cho thấy vòng bạc làm giảm giật mình. Giật mình khi ngủ ở trẻ sơ sinh phần lớn là phản xạ Moro bình thường, thường mờ dần trong vài tháng đầu. Nhiều gia đình đeo vòng theo niềm tin giữ vía; điều quan trọng là đeo an toàn.
"Ba hồn bảy vía" nghĩa là gì?
Đây là cách nói dân gian rằng nam có ba hồn bảy vía, nữ có ba hồn chín vía. Hồn là phần tinh thần sâu bên trong, vía là phần bao quanh gắn với sức sống và sự vững vàng. Đây là quan niệm tín ngưỡng, mỗi vùng hiểu chi tiết khác nhau.
Trẻ hay giật mình khi ngủ có phải bệnh không?
Phần lớn là bình thường ở trẻ sơ sinh. Cần đưa bé đi khám nếu cử động giật lặp lại theo nhịp, gồng cứng, mắt trợn, không dừng khi chạm vào, hoặc kèm sốt, bỏ bú, li bì, khóc bất thường.
Có nên đeo kiềng bạc cho bé khi ngủ không?
Không nên. Mọi vật đeo quanh cổ trẻ nhỏ khi ngủ đều có nguy cơ vướng và siết cổ. Nếu gia đình muốn có vật giữ vía, hãy đặt ở đầu nôi ngoài tầm với của bé hoặc chỉ đeo khi bé thức và có người trông.
Bé khóc đêm nhiều, ông bà muốn đốt vía có nên không?
Các nghi thức nhẹ nhàng như thắp hương, khấn vái là niềm tin của gia đình. Nên tránh hơ lửa, xông khói gần bé, cho bé uống nước lá, bôi dầu nóng. Nếu bé khóc kéo dài bất thường, cần đưa bé đi khám để loại trừ nguyên nhân bệnh.
Làm sao giúp trẻ sơ sinh ngủ ít giật mình hơn?
Cho bé nằm ngửa trong không gian ngủ an toàn, phòng tối và yên tĩnh, nhiệt độ vừa phải, giữ nếp sinh hoạt đều đặn. Quấn chũn có thể giúp một số bé, nhưng cần làm đúng cách và ngừng khi bé bắt đầu biết lật. Hỏi bác sĩ nhi nếu bạn lo lắng.