Số 4 bị kiêng ở nhiều nước Á Đông vì cách đọc gần với chữ “tử” (chết), còn số 13 bị kiêng ở phương Tây vì một chuỗi truyền thống và câu chuyện cũ, chứ không vì con số đó có gì đặc biệt. Mỗi nền văn hoá có con số kiêng riêng: người Nhật ngại cả số 9, người Ý ngại số 17, người Việt có ngày nguyệt kỵ mùng 5, 14, 23. Đây là quan niệm, không phải quy luật tự nhiên.
Với trang sức, câu hỏi thực tế là: ngày sinh hay ngày kỷ niệm có số 4, số 13 thì có nên khắc không, tặng bộ bốn món có kỵ không. Bài này đi qua nguồn gốc các con số kiêng chính, cách các xã hội ứng xử với chúng, và đưa ra cách nghĩ tỉnh táo: tôn trọng người tin, không đổi sự thật, không để con số thành nỗi sợ.
Vì sao có những con số bị kiêng
Phần lớn con số kiêng ra đời theo cùng cơ chế với con số may mắn: đồng âm. Ở Đông Á, số 4 đọc gần chữ chết trong nhiều ngôn ngữ. Tiếng Hoa phổ thông đọc 4 là “sì”, chết là “sǐ”, chỉ khác thanh điệu. Tiếng Nhật đọc số 4 là “shi”, trùng với một cách đọc chữ chết. Tiếng Hàn đọc 4 là “sa”, cũng trùng âm Hán Hàn của chữ tử. Trong tiếng Việt, âm Hán Việt “tứ” và “tử” cũng gần nhau.
Cơ chế thứ hai là gắn với một sự kiện hay truyện kể. Số 13 ở phương Tây là ví dụ rõ nhất: nó không đồng âm với chữ xấu nào, mà được giải thích bằng nhiều câu chuyện, trong đó phổ biến nhất là bữa ăn cuối cùng có mười ba người trong truyền thống Kitô giáo. Người ta cũng hay nhắc tới các truyện thần thoại khác, nhưng nguồn gốc chính xác của nỗi kiêng này đến nay vẫn được bàn cãi.
Cơ chế thứ ba là lối tính lịch và chiêm nghiệm dân gian. Ngày nguyệt kỵ của người Việt, mùng 5, 14, 23 âm lịch, có các chữ số cộng lại đều bằng năm; dân gian có câu “mùng năm, mười bốn, hai ba, đi chơi cũng thiệt nữa là đi buôn”. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, không có cơ sở thống kê, nhưng nhiều gia đình vẫn tránh khởi sự vào những ngày này.
Con số kiêng ở một số nền văn hoá
Bảng dưới gom các con số kiêng hay được nhắc tới. Mức độ kiêng khác nhau rất nhiều giữa từng người, nhiều người trẻ ở các nước này không còn để tâm:
| Số | Nơi hay kiêng | Lý do thường được nêu | Biểu hiện trong đời sống |
|---|---|---|---|
| 4 | Trung Hoa, Nhật, Hàn, một phần người Việt | Đọc gần chữ chết | Toà nhà bỏ tầng 4, thay bằng 3A; tránh tặng bộ bốn món |
| 13 | Nhiều nước phương Tây | Truyền thống và truyện kể, nhất là bữa ăn mười ba người | Khách sạn bỏ tầng 13, ngại thứ Sáu ngày 13 |
| 9 | Nhật Bản | Một cách đọc “ku” trùng âm với chữ khổ | Tránh số phòng 9 ở một số bệnh viện |
| 17 | Ý | Số La Mã XVII xếp lại thành VIXI, tiếng Latin là “ta đã sống”, gợi cái chết | Một số hãng bỏ hàng ghế, số phòng 17 |
| 5, 14, 23 âm lịch | Việt Nam | Ngày nguyệt kỵ theo dân gian | Tránh khởi hành, khai trương, mua sắm lớn |
| 3 (khi chụp ảnh) | Việt Nam | Quan niệm người đứng giữa không may | Nhiều người ngại chụp ảnh ba người |
Nhìn bảng sẽ thấy cùng một con số có thể vừa kiêng vừa chuộng: số 9 được người Việt quý nhưng bị một số người Nhật ngại; số 3 vừa là Tam Đa vừa là con số kiêng khi chụp ảnh. Điều đó cho thấy ý nghĩa nằm ở người hiểu, không nằm trong con số.
Số 4 trong đời sống Á Đông và chuyện tứ quý
Ở nhiều thành phố châu Á, kể cả ở Việt Nam, người ta gặp những toà nhà có tầng 3A thay cho tầng 4, tầng 12A thay cho tầng 13, hoặc bỏ cả hai. Chủ đầu tư làm vậy vì người mua căn hộ có tâm lý ngại, căn tầng 4 khó bán hơn. Đây là ví dụ cho thấy một niềm tin dân gian có thể ảnh hưởng tới cả quyết định kinh tế, dù bản thân tầng nhà chẳng khác gì tầng bên dưới.
Nhưng trong văn hoá Việt, số bốn cũng có mặt rất đẹp. Tứ quý là bốn mùa, tứ bình là bộ tranh bốn tấm, tứ linh là long, lân, quy, phụng, tứ đức, tứ thư đều là những khái niệm đáng trọng. Nhiều nhà chơi tranh, chơi cây không hề thấy bộ bốn là xui. Nỗi kiêng số 4 vì vậy chủ yếu xoay quanh âm đọc trong một số tình huống, như số nhà, số phòng, số lượng quà, chứ không phải người Việt nào cũng ngại con số này.
Với trang sức, điều hay gặp nhất là bộ quà bốn món: dây chuyền, nhẫn, bông tai, lắc. Một số người lớn tuổi gốc Hoa hoặc gia đình giữ nếp có thể thấy không thoải mái. Nếu biết người nhận để tâm, có thể tặng ba hoặc năm món, hoặc chia thành hai lần tặng. Nếu người nhận không để ý những chuyện này, bộ bốn món chỉ đơn giản là một bộ trang sức đủ đầy.
Ngày sinh có số 4, số 13: có nên đổi khi khắc?
Không đổi sự thật. Ngày sinh, ngày kỷ niệm là sự kiện đã xảy ra. Khắc ngày 4 thành ngày 5 cho “đẹp” là làm món đồ nói sai, và người đeo sẽ luôn biết điều đó. Nếu ngại, hãy chọn nội dung khác thay vì sửa con số.
Đổi cách viết thay vì đổi con số. Ngày 14 có thể viết bằng số La Mã XIV, hoặc viết bằng chữ “mười bốn”. Cách viết này giữ nguyên sự thật mà làm con số bớt nổi bật với người kiêng.
Hỏi người đeo. Nhiều người sinh ngày 13 lại rất thích ngày sinh của mình, thậm chí coi 13 là số may riêng. Đừng đoán thay họ; một câu hỏi khéo là đủ.
Tôn trọng người lớn tuổi có nếp kiêng. Với ông bà, cha mẹ giữ nếp xưa, chọn nội dung tránh con số họ ngại là cách thể hiện sự tôn trọng. Đó là tế nhị trong ứng xử, không phải vì con số có sức mạnh gì.
Đừng để món đồ thành nỗi lo. Nếu người nhận sẽ thấy bất an mỗi khi nhìn con số, món trang sức đã mất ý nghĩa của nó. Chọn nội dung mang lại cảm giác dễ chịu là quan trọng hơn mọi quy tắc.
Các ngày kiêng dân gian người Việt hay nhắc khi mua, tặng trang sức
Một số gia đình chọn ngày mua hoặc trao trang sức theo lịch dân gian. Dưới đây là các ngày hay được nhắc, ghi lại như tập quán để bạn hiểu khi người thân nhắc tới:
- Ngày nguyệt kỵ: mùng 5, 14, 23 âm lịch hằng tháng; nhiều người tránh khởi sự việc lớn.
- Ngày tam nương: theo cách tính dân gian phổ biến là mùng 3, 7, 13, 18, 22, 27 âm lịch; một số gia đình tránh cưới hỏi, khai trương.
- Tháng Bảy âm lịch: nhiều nơi quen gọi là tháng cô hồn, có người ngại mua sắm lớn; đây là tập quán, không phải quy định.
- Ngày giỗ trong nhà: có gia đình tránh trao quà vui vào đúng ngày giỗ, đơn giản vì không khí ngày đó dành cho tưởng nhớ.
- Ngày đầu năm: trái lại, nhiều người chọn mua vàng, trang sức nhỏ ngày đầu năm hoặc ngày vía để lấy may.
Những ngày này là quan niệm, không có bằng chứng về tác động. Nếu gia đình bạn giữ nếp, chọn ngày khác để trao quà là chuyện nhỏ và làm mọi người vui. Nếu không, đừng để lịch kiêng làm lỡ một dịp tặng quà ý nghĩa, như sinh nhật đúng vào ngày 14 âm lịch.
Kiêng số nhìn từ tâm lý học
Các nhà tâm lý học gọi nỗi sợ số 13 là triskaidekaphobia, còn nỗi ngại số 4 ở Đông Á đôi khi được gọi là tetraphobia. Ở mức nhẹ, đây là những thói quen văn hoá vô hại: người ta chọn số phòng khác, tránh một bộ quà bốn món, rồi quên ngay. Chúng giống như việc gõ vào gỗ hay chéo ngón tay, mang lại cảm giác yên tâm nho nhỏ.
Vấn đề chỉ đến khi nỗi kiêng lấn vào đời sống: không dám nhận căn nhà hợp ý chỉ vì số nhà, hoảng hốt khi thấy một con số trên hoá đơn, phải kiểm tra lặp đi lặp lại để chắc mình không “dính” con số xấu. Khi đó, niềm tin đã thành lo âu, và việc tìm thêm vật hộ thân hay hỏi thầy thường chỉ làm vòng lo âu chặt hơn. Gặp chuyên gia tâm lý là bước đúng hơn.
Còn với trang sức, cách tỉnh táo nhất là coi con số như một lời nhắn. Người tin số đẹp thì chọn số đẹp, người kiêng số xấu thì tránh, người không quan tâm thì khắc con số có kỷ niệm. Không ai nên bị doạ rằng đeo một con số sẽ gặp hoạ, và không ai nên bị chế giễu vì muốn tránh một con số mình ngại.
Khi con số bị dùng để doạ hoặc để bán hàng
Ở nơi đông người tin, con số kiêng dễ thành công cụ bán hàng. Người bán dễ buông lời rằng ngày sinh của bạn “phạm số xấu” rồi gợi ý mua một món trang sức “hoá giải”, hoặc nói món bạn đang đeo có con số không hợp nên cần đổi sang món đắt hơn. Lối nói này dựa vào nỗi lo của người nghe, không dựa vào bằng chứng nào.
Cách tự bảo vệ đơn giản là tách hai câu hỏi. Câu thứ nhất: mình có thích món đồ này vì chính nó không, vì kiểu dáng, chất liệu, ý nghĩa với mình? Câu thứ hai: nếu bỏ hết lời đồn về con số, mình có còn mua nó với giá này không? Nếu câu trả lời là không, có lẽ bạn đang trả tiền cho nỗi sợ chứ không phải cho món trang sức.
Người bán trang sức tử tế có thể giải thích quan niệm về con số cho khách hiểu, giới thiệu các lựa chọn để khách tự quyết, nhưng không doạ. Nếu bạn là người bán, cách nói “theo quan niệm của nhiều người, số này được chuộng vì…” giữ được niềm tin của khách lâu hơn mọi lời hứa vận may.
Câu hỏi thường gặp
Đeo trang sức có số 4 có bị xui không?
Không có bằng chứng nào cho thấy con số trên trang sức ảnh hưởng tới vận may. Nỗi kiêng số 4 bắt nguồn từ âm đọc gần chữ chết trong một số ngôn ngữ Đông Á. Nếu bạn thấy không thoải mái, chọn con số khác là quyền của bạn; nếu con số 4 gắn với kỷ niệm đẹp, không có lý do gì phải bỏ.
Thứ Sáu ngày 13 có nên mua hay tặng trang sức không?
Thứ Sáu ngày 13 là nỗi kiêng của văn hoá phương Tây, ít gắn với tập quán Việt. Nếu người nhận là người phương Tây và để tâm, có thể chọn ngày khác cho vui lòng họ. Còn với người Việt, ngày này chỉ là một ngày bình thường, mua hay tặng trang sức đều được.
Tặng bộ trang sức bốn món có kỵ không?
Với một số người gốc Hoa, người Nhật, người Hàn lớn tuổi hoặc gia đình giữ nếp kiêng số 4, bộ bốn món có thể gây không thoải mái. Với nhiều người khác, đó chỉ là một bộ trang sức đủ đầy. Nếu không chắc, tặng ba hoặc năm món, hoặc chia làm hai dịp, là cách tế nhị.
Ngày nguyệt kỵ có cần tránh khi mua vàng lấy may không?
Đây là tập quán dân gian, không phải quy tắc bắt buộc. Nhiều người giữ nếp tránh mua sắm lớn vào mùng 5, 14, 23 âm lịch và thấy yên tâm hơn khi làm vậy. Nếu bạn không tin hoặc ngày đó là ngày thuận tiện duy nhất, mua vào ngày đó cũng không có gì sai.
Sinh ngày 13 có nên khắc ngày sinh lên nhẫn không?
Nên khắc nếu người đeo muốn, vì đó là ngày thật của họ. Nhiều người sinh ngày 13 coi đây là con số riêng và rất thích nó. Nếu người đeo ngại, có thể viết bằng số La Mã XIII hoặc chuyển sang nội dung khác, nhưng không nên sửa ngày sinh thành một ngày khác.
Khi nào nỗi sợ con số cần đến chuyên gia?
Khi nỗi sợ khiến người đó bỏ lỡ những việc quan trọng, thường xuyên lo lắng, phải kiểm tra lặp lại hoặc thấy hoảng khi gặp con số, đó là lúc nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Những nỗi kiêng nhẹ thì không cần can thiệp, chỉ cần người xung quanh tôn trọng.