Chó (Tuất) và lợn (Hợi) là hai con giáp khép lại vòng mười hai năm, và cũng là hai con vật gần gũi nhất với mỗi nếp nhà Việt: một con giữ cửa, một con nuôi trong chuồng sau bếp. Trên trang sức, chó thường được làm trung thành, ngồi canh; lợn thì tròn trịa, béo tốt, rất được trẻ em và người trẻ yêu thích.
Bài này kể lại những lớp nghĩa văn hoá của hai con vật: tục đặt chó đá ở cổng làng, đầu cầu; những giống chó gắn với địa danh Việt; tranh Lợn đàn, Lợn ăn cây ráy của làng Đông Hồ; con lợn đất bỏ ống của tuổi thơ. Bài cũng nói về chỗ khác biệt khi hàng Nhật Bản dùng hình lợn rừng cho chi Hợi.
Con chó: người giữ nhà và lòng trung thành
Trong đời sống nông thôn Việt, chó là con vật giữ nhà, sủa báo khi có người lạ, đi theo chủ ra đồng. Hình ảnh ấy làm con chó gắn với lòng trung thành và sự canh giữ. Ở nhiều làng Bắc Bộ, người ta đặt tượng chó đá ở cổng làng, đầu cầu, gốc cây đa hay trước miếu, với niềm tin dân gian rằng chó đá giữ yên cho làng.
Những con chó đá ấy thường được tạc mộc mạc, dáng ngồi, mặt ngẩng nhìn về phía trước. Nhiều tượng đã mòn nhẵn qua năm tháng, được dân làng quàng khăn đỏ, đặt bát hương nhỏ. Đây là nét văn hoá làng rất đáng giữ, và là nguồn cảm hứng cho những mặt dây chó tạo hình theo kiểu chó đá, khác hẳn các mẫu chó hoạt hình phương Tây.
Việt Nam còn có những giống chó gắn với địa danh, như chó Phú Quốc với xoáy lông trên lưng, hay chó H'Mông cộc đuôi ở vùng núi phía Bắc. Người tuổi Tuất yêu chó có thể nhờ thợ tạo hình mặt dây theo dáng giống chó mình yêu thích, một cách đeo con giáp vừa riêng vừa gần gũi.
Con lợn: no đủ, hiền lành và tranh Đông Hồ
Với người Việt, con lợn là biểu tượng của sự no đủ. Nuôi lợn từng là cách để dành của nhiều gia đình nông thôn: lợn lớn lên là có tiền lo việc lớn. Mâm cỗ ngày Tết, ngày giỗ hầu như không thể thiếu món từ thịt lợn. Con lợn đất bỏ ống tiết kiệm, đập ra vào cuối năm, là ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.
Dòng tranh Đông Hồ có những bức tranh lợn rất nổi tiếng: tranh Lợn đàn vẽ lợn mẹ với đàn con quây quần, tranh Lợn ăn cây ráy vẽ con lợn đen béo tròn. Trên mình lợn trong tranh thường có hình xoáy âm dương, được nhiều nhà nghiên cứu giải thích như biểu tượng của sự sinh sôi, hài hoà. Đàn lợn đông con trong tranh gợi lời chúc gia đình sum vầy, con cháu đầy đàn.
Mặt dây lợn vì thế mang lời chúc giản dị: no đủ, hiền hoà, gia đình sum họp. Mẫu lợn béo tròn, mắt híp rất được người trẻ ưa chuộng, kể cả người không phải tuổi Hợi. Với người tuổi Hợi, đây là con giáp dễ đeo nhất, vì hình khối tròn ít chi tiết nhô ra.
Lợn nhà hay lợn rừng: khác biệt khi chọn mẫu
Người Việt và người Trung Hoa dùng hình lợn nhà cho chi Hợi, còn ở Nhật Bản chi này thường được thể hiện bằng con lợn rừng. Bảng dưới giúp bạn nhận ra khi chọn mẫu.
| Khía cạnh | Lợn nhà (kiểu Việt, Trung Hoa) | Lợn rừng (kiểu Nhật Bản) |
|---|---|---|
| Dáng người | Tròn, béo, chân ngắn | Thân dài hơn, lưng gù, chân cao |
| Đặc điểm nhận ra | Mõm ngắn, tai to cụp | Có nanh nhô ra, lông bờm dọc lưng |
| Lớp nghĩa thường gặp | No đủ, hiền lành, sum vầy | Mạnh mẽ, lao về phía trước |
| Hợp với ai | Người lớn tuổi, trẻ em, người thích nét dễ thương | Người thích phong cách Nhật, nét cá tính |
Nếu tặng người lớn tuổi quen tranh Lợn đàn, mẫu lợn nhà tròn trịa thường đúng ý hơn. Nhiều người lớn tuổi không thích hình nanh nhọn của lợn rừng. Với người trẻ yêu văn hoá Nhật, mẫu lợn rừng lại là lựa chọn thú vị. Nanh lợn rừng là chi tiết nhô ra, dễ va và dễ móc vào áo; nếu chọn mẫu này để đeo hằng ngày, hãy xem nanh có được làm ngắn, cạnh tròn hay không. Mẫu lợn nhà khối tròn thì gần như không có chỗ nào dễ gãy.
Gợi ý chọn mặt dây chó và lợn theo người nhận
Cho người lớn tuổi Tuất. Mặt dây chó ngồi kiểu chó đá, khối gọn, ít chi tiết nhô ra. Bạc hoặc vàng chạm nổi mộc mạc hợp với người thích nét làng quê.
Cho người nuôi chó. Dù không tuổi Tuất, người yêu chó vẫn rất vui với mặt dây chó theo dáng con chó nhà mình. Mặt sau có thể khắc tên chú chó.
Cho trẻ tuổi Hợi. Lợn hoạt hình tròn trịa là mẫu an toàn vì ít góc nhọn. Dù vậy, trẻ nhỏ vẫn không nên đeo dây chuyền khi ngủ hay khi không có người lớn trông.
Cho gia đình đông con. Mặt dây lợn mẹ với đàn lợn con theo cảm hứng tranh Lợn đàn, mỗi chú lợn con một đứa trẻ. Món quà vui cho ông bà có nhiều cháu.
Cho cặp Tuất – Hợi. Một chó, một lợn cùng phong cách, như hai con giáp khép lại vòng mười hai năm. Hợp với hai anh em, hai bạn thân sinh liền năm.
Những lời đồn về tuổi Tuất, tuổi Hợi và cách nhìn tỉnh táo
Quanh tuổi Hợi có câu đùa "tuổi lợn thì sướng, ăn rồi ngủ", quanh tuổi Tuất có câu "tuổi chó thì trung thành nhưng cả nghĩ". Đây là liên tưởng vui từ tập tính con vật. Một người tuổi Hợi có thể rất chăm chỉ, một người tuổi Tuất có thể vô tư. Tính cách được hình thành bởi gia đình, môi trường và lựa chọn của mỗi người.
Nhiều nơi còn truyền câu chó lạ đến nhà là điềm sang. Đó là niềm tin dân gian mang ý vui, gắn với mong muốn nhà cửa đông vui, có thêm "người" giữ nhà. Bạn có thể kể câu chuyện ấy khi tặng mặt dây chó, miễn là coi nó như một nét văn hoá, không phải lời hứa.
Cũng nên tránh những câu đùa dùng tên con vật để chê, như gọi người tuổi Hợi là "lười như lợn". Trên thiệp quà, câu đùa ấy dễ bị hiểu thành xúc phạm. Nên để con giáp mang lớp nghĩa tốt đẹp nhất của nó: chó trung thành, lợn no đủ.
Kết vòng con giáp: mặt dây trọn bộ mười hai con
Chó và lợn đứng cuối vòng, nên đây là lúc nhắc tới một kiểu trang sức nhiều gia đình thích: trọn bộ mười hai con giáp. Có người làm vòng tay gắn đủ mười hai charm nhỏ, có người làm mặt dây tròn với mười hai con vật xếp quanh viền, như một chiếc đồng hồ thời gian. Món đồ này hợp làm quà cho ông bà, cho một gia đình nhiều thế hệ, hay cho người yêu văn hoá truyền thống.
Khi chọn bộ mười hai con, hãy kiểm từng con theo cách gọi của người Việt: chi Sửu là trâu, chi Mão là mèo, chi Mùi là dê, chi Hợi là lợn nhà. Bộ làm theo khuôn nước ngoài có thể có bò, thỏ, cừu, lợn rừng. Không sai, nhưng nếu người nhận quen hình Việt, bộ đúng hình sẽ khiến họ vui hơn.
Mười hai charm trên một vòng tay dễ va vào nhau và mòn nhanh, nhất là bạc và vàng mềm. Nên chọn charm nhỏ, cạnh tròn, dây chắc, và tháo ra khi làm việc nặng. Trẻ nhỏ không nên đeo kiểu vòng nhiều charm vì nguy cơ tuột và nuốt chi tiết nhỏ.
Con chó trong ca dao, tục ngữ Việt
Con chó xuất hiện dày đặc trong lời ăn tiếng nói của người Việt, phản ánh sự gần gũi của nó với nếp nhà. Câu "chó treo mèo đậy" là lời dặn cất giữ thức ăn cẩn thận: treo lên cao để chó không với tới, đậy lại để mèo không ăn vụng. Câu "chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng" chê kẻ ỷ thế ở chỗ quen. "Chó ngáp phải ruồi" chỉ sự may mắn tình cờ, không do tài năng.
Không phải câu nào về chó cũng mang nghĩa đẹp; nhiều câu dùng con chó để chê thói xấu của người. Đó là đặc điểm chung của tục ngữ, mượn con vật để nói chuyện người. Khi tặng mặt dây chó cho người tuổi Tuất, nên chọn lớp nghĩa trung thành, giữ nhà, thay vì trích những câu có hàm ý chê.
Một chi tiết đáng nhớ là trong văn hoá Việt, con chó gắn với hình ảnh người bạn chờ chủ về. Nhiều người lớn lên ở nông thôn còn nhớ con chó chạy ra đầu ngõ đón mỗi chiều đi học về. Một mặt dây chó nhỏ có thể gợi lại cả một khoảng ký ức như thế, quý hơn mọi lời chúc may mắn.
Từ con lợn đất bỏ ống đến mặt dây lợn
Con lợn đất bằng sành, có khe nhỏ trên lưng để bỏ tiền xu, tiền giấy cuộn tròn, là món đồ quen thuộc của tuổi thơ nhiều thế hệ người Việt. Trẻ con dành tiền mừng tuổi, tiền ông bà cho, đến cuối năm mới đập ra đếm. Con lợn đất vì thế gắn với bài học tiết kiệm đầu tiên, và với niềm vui chờ đợi.
Nhiều mặt dây lợn hiện đại lấy cảm hứng từ con lợn đất: thân tròn, có khe nhỏ trên lưng, màu men giả gốm. Đây là món quà hợp ý cho người tuổi Hợi mới đi làm, như một lời nhắc dí dỏm về chuyện để dành. Người tặng nên nói rõ đó là lời nhắc vui, không phải lời hứa đeo vào sẽ giàu.
Với trẻ em, con lợn đất thật vẫn là công cụ dạy tiết kiệm tốt hơn một mặt dây. Bạn có thể tặng trẻ tuổi Hợi cả hai: một con lợn đất để bỏ ống và một mặt dây lợn cất làm kỷ vật, kèm câu chuyện về chính con giáp của bé. Nhớ rằng trẻ nhỏ không nên đeo dây chuyền khi ngủ hay khi không có người lớn trông.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây con chó có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, chó gắn với lòng trung thành và sự canh giữ, thể hiện qua tục đặt chó đá ở cổng làng, đầu cầu. Mặt dây chó vì thế mang lời chúc về sự gắn bó, tin cậy; đó là ý nghĩa biểu tượng, không phải lời hứa che chở.
Tranh Lợn đàn Đông Hồ có ý nghĩa gì?
Tranh vẽ lợn mẹ với đàn con quây quần, thường được hiểu là lời chúc no đủ, sinh sôi, gia đình sum vầy. Hình xoáy âm dương trên mình lợn được nhiều nhà nghiên cứu giải thích như biểu tượng của sự hài hoà và sinh sôi.
Tuổi Hợi nên đeo lợn nhà hay lợn rừng?
Người Việt quen hình lợn nhà cho tuổi Hợi, còn ở Nhật Bản chi này thường là lợn rừng có nanh. Cả hai đều dùng được; người lớn tuổi thường thích lợn nhà tròn trịa, người trẻ yêu văn hoá Nhật có thể chọn lợn rừng.
Chó lạ đến nhà là điềm sang có đúng không?
Đó là niềm tin dân gian mang ý vui, gắn với mong muốn nhà cửa đông vui. Không có cơ sở để coi đó là lời báo trước. Bạn có thể kể câu chuyện ấy khi tặng mặt dây chó như một nét văn hoá thú vị.
Mặt dây trọn bộ mười hai con giáp cần kiểm gì?
Kiểm từng con theo cách gọi Việt: Sửu là trâu, Mão là mèo, Mùi là dê, Hợi là lợn nhà, vì bộ theo khuôn nước ngoài có thể là bò, thỏ, cừu, lợn rừng. Kiểm thêm dây, móc và độ chắc của từng charm.
Trẻ nhỏ đeo vòng nhiều charm con giáp có an toàn không?
Không nên. Vòng nhiều charm có nguy cơ tuột chi tiết nhỏ khiến trẻ nuốt phải, gây nghẹt thở. Trẻ nhỏ cũng không nên đeo dây chuyền khi ngủ. Có thể cất làm kỷ vật và hỏi bác sĩ nhi về độ tuổi bé có thể đeo trang sức.