Vòng bạc, vòng dâu tằm và vòng hổ phách là ba loại vòng phổ biến nhất mà các gia đình Việt đeo cho trẻ nhỏ, với ba niềm tin khác nhau: bạc giữ vía, dâu tằm giúp bé ngủ ngon và bớt giật mình, hổ phách giảm đau khi mọc răng. Chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cho thấy loại nào có những tác dụng ấy, trong khi cả ba đều mang chung các rủi ro an toàn; với vòng xâu hạt, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo không dùng trang sức mọc răng cho trẻ vì nguy cơ hóc và siết cổ.
Bài này đặt ba loại vòng cạnh nhau, kể nguồn gốc niềm tin về từng loại, tóm tắt những gì đã biết về tác dụng và rủi ro, rồi gợi ý cách làm dịu cho bé khi mọc răng, khi khó ngủ mà không phải đánh đổi an toàn. Mọi băn khoăn về sức khoẻ của bé, bạn nên hỏi bác sĩ nhi khoa.
Ba loại vòng đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt dưới đây giúp bạn nhìn nhanh sự khác nhau. Các thông tin về tác dụng được ghi theo hiểu biết chung hiện nay, không phải lời quảng cáo của người bán.
| Loại vòng | Niềm tin phổ biến | Bằng chứng hiện có | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Vòng bạc | Giữ vía, che chở, bạc đen báo bệnh | Không có bằng chứng phòng bệnh hay báo bệnh; bạc đen do lưu huỳnh | Siết nếu chật, hóc nếu có hạt, chuông; dị ứng kim loại pha |
| Vòng dâu tằm | Giúp bé ngủ ngon, bớt giật mình, "trừ tà" | Chưa có nghiên cứu đáng tin xác nhận | Hạt gỗ nhỏ, dây xâu dễ đứt: hóc, siết; dằm gỗ |
| Vòng hổ phách | Giảm đau mọc răng nhờ chất tiết ra khi tiếp xúc da | Chưa có bằng chứng; cơ chế được quảng cáo không được chứng minh | Hóc hạt, siết cổ với vòng cổ; FDA và nhiều hiệp hội nhi khoa khuyến cáo không dùng |
Điểm chung đáng chú ý nhất là cột cuối: dù chất liệu khác nhau, rủi ro lớn đều đến từ hình dạng vòng đeo quanh cổ, cổ tay, cổ chân của một đứa trẻ hay cho mọi thứ vào miệng.
Vòng dâu tằm: từ cây dâu trong vườn đến cổ tay trẻ
Cây dâu tằm gắn bó với làng quê Việt qua nghề trồng dâu nuôi tằm. Trong tín ngưỡng dân gian, cành dâu được tin có sức trừ tà; có nơi cài cành dâu ở cửa, để cành dâu cạnh giường sản phụ, hoặc đốt lá dâu để xua đuổi điều không lành. Từ đó sinh ra tục làm vòng bằng hạt gỗ dâu tằm cho trẻ nhỏ, tin rằng giúp trẻ ngủ ngon, bớt giật mình, bớt "khóc dạ đề".
Vòng dâu tằm thường làm từ những khúc gỗ hoặc rễ dâu cắt thành hạt nhỏ, xâu bằng dây chỉ đỏ hoặc dây chun, đeo ở cổ tay, cổ chân, có khi ở cổ. Giá rẻ, dễ mua, nên rất phổ biến, nhất là ở miền Bắc. Người bán thường quảng cáo thêm tác dụng như "an thần", "chống ngứa", "kháng khuẩn".
Chưa có nghiên cứu đáng tin cậy nào cho thấy vòng dâu tằm làm thay đổi giấc ngủ hay phản xạ giật mình của trẻ. Như đã biết, trẻ sơ sinh giật mình, vặn mình là bình thường và giảm dần theo tháng tuổi, nên rất dễ có cảm giác "đeo vòng xong bé đỡ hẳn". Về rủi ro, vòng xâu hạt bằng dây là loại dễ đứt nhất, hạt gỗ nhỏ vừa đường thở của trẻ, và gỗ thô có thể có dằm.
Vòng hổ phách: lời quảng cáo về "axit succinic"
Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, có màu vàng mật ong đến nâu. Vòng hổ phách cho trẻ mọc răng, thường quảng cáo là hổ phách vùng biển Baltic, phổ biến ở châu Âu rồi lan sang nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Lời quảng cáo cho rằng khi tiếp xúc với hơi ấm của da, hổ phách tiết ra axit succinic có tác dụng giảm đau, chống viêm, giúp bé bớt quấy khi mọc răng.
Cơ chế ấy chưa được chứng minh. Chưa có nghiên cứu đáng tin cho thấy nhiệt độ da đủ làm hổ phách giải phóng chất gì đáng kể, càng không có bằng chứng chất đó được hấp thu qua da và làm giảm đau răng. Trong khi đó, rủi ro thì đã được ghi nhận: năm 2018, FDA phát đi cảnh báo không nên dùng vòng cổ, vòng tay và các loại trang sức mọc răng cho trẻ, vì nguy cơ hóc, siết cổ, tổn thương miệng và nhiễm trùng, đồng thời nhắc tới những trường hợp tai nạn nghiêm trọng đã được báo cáo. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyên không dùng vòng hổ phách cho trẻ mọc răng.
Một số người bán khuyên "chỉ đeo khi bé thức" hay "đeo ở cổ chân cho an toàn". Những cách này giảm bớt nhưng không loại bỏ rủi ro, vì hạt vẫn có thể rời ra khi dây đứt, và bé vẫn có thể đưa vòng lên miệng.
Vòng bạc: so với hai loại kia thì sao
So với vòng xâu hạt, vòng bạc trơn khép kín có một ưu điểm về cấu tạo: không có dây có thể đứt, không có hạt rời. Đó là lý do một số gia đình chọn bạc thay vì dâu tằm hay hổ phách. Tuy vậy, vòng bạc có chuông, có hạt, có khoá nhỏ thì rủi ro hóc vẫn tồn tại; vòng chật khi bé lớn có thể siết; và bạc pha kim loại khác có thể gây dị ứng da.
Về tác dụng, vòng bạc cũng chỉ mang ý nghĩa tinh thần theo niềm tin của gia đình, giống hai loại kia. Màu đen của bạc không phải dấu hiệu bệnh. Vì thế, không nên chọn vòng bạc vì nghĩ nó "tốt cho sức khoẻ" hơn, mà chỉ nên chọn nếu gia đình muốn giữ nếp và có thể đeo an toàn.
Nếu buộc phải chọn một loại để giữ nếp, nhiều bác sĩ sẽ nói rằng loại ít rủi ro nhất là loại không đeo trên người bé khi ngủ, không có chi tiết rời, vừa vặn và được người lớn kiểm tra hằng ngày, dù chất liệu là gì.
Nếu gia đình vẫn muốn đeo: giảm rủi ro thế nào
Với những gia đình vẫn muốn giữ tục đeo vòng cho con, các điểm dưới đây giúp giảm rủi ro, dù không thể đưa rủi ro về không:
- Không đeo bất cứ vòng nào quanh cổ trẻ nhỏ.
- Không để bé đeo vòng khi ngủ, kể cả ngủ trưa ngắn, kể cả khi ngủ cạnh mẹ.
- Ưu tiên vòng trơn, khép kín, không hạt, không chuông; tránh vòng xâu bằng dây.
- Nếu dùng vòng hạt, chỉ đeo khi bé thức và có người lớn ngồi cạnh; kiểm tra dây và hạt mỗi lần đeo.
- Kiểm tra cỡ vòng hằng tuần; vòng phải lỏng vừa đủ, không hằn da.
- Tháo ngay khi thấy da đỏ, ngứa, trầy, hoặc khi vòng có dấu hiệu hỏng.
- Không mua vòng quảng cáo chữa bệnh, giảm đau, an thần cho trẻ.
Nhiều gia đình sau khi cân nhắc đã chọn cách treo vòng dâu tằm hay vòng bạc ở đầu nôi, ngoài tầm với của bé, để giữ ý nghĩa mà không phải đeo trên người.
Làm dịu cho bé mọc răng mà không cần vòng
Xoa nướu bằng ngón tay sạch. Rửa tay sạch, xoa nhẹ lên nướu chỗ răng đang nhú. Áp lực nhẹ giúp nhiều bé dễ chịu hơn.
Cho bé gặm vòng gặm nướu đúng loại. Dùng loại làm riêng cho trẻ, nguyên khối, không có hạt hay chất lỏng bên trong, kích thước đủ lớn để không hóc. Có thể làm mát trong ngăn mát tủ lạnh, không để đông đá cứng.
Lau nước dãi thường xuyên. Mọc răng làm bé chảy nhiều nước dãi, dễ gây hăm quanh miệng, cằm. Lau nhẹ, giữ khô.
Ôm ấp, dỗ dành. Những ngày khó chịu, bé cần được bế, được vỗ về nhiều hơn. Đó là cách làm dịu lâu đời nhất.
Hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc, gel bôi. Một số loại gel bôi nướu không phù hợp cho trẻ nhỏ. Không tự ý dùng; hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Nếu bé sốt cao, tiêu chảy nhiều, đừng vội đổ cho mọc răng mà nên đưa bé đi khám.
Vì sao lời đồn về vòng cho bé lan nhanh
Ba loại vòng này có chung một điểm: chúng hứa giải quyết những nỗi lo lớn nhất của cha mẹ có con nhỏ, là con khóc, con khó ngủ, con đau khi mọc răng. Những nỗi lo ấy có thật và khiến cha mẹ mệt mỏi, nên một món đồ rẻ, dễ dùng, được nhiều người khen là lựa chọn rất hấp dẫn.
Thêm vào đó, các vấn đề như giật mình, khóc đêm, đau mọc răng thường tự giảm sau một thời gian. Cha mẹ đeo vòng đúng vào giai đoạn khó khăn nhất, rồi thấy con đỡ dần, và tự nhiên cho rằng chiếc vòng có tác dụng. Họ kể lại cho người khác, trên các nhóm mạng, và lời đồn lan rộng mà không cần ai cố ý lừa dối.
Hiểu cơ chế này giúp cha mẹ bình tĩnh hơn khi nghe một lời khen vòng nào đó. Câu hỏi nên đặt ra không phải "có ai thấy hiệu quả không", mà là "đã có nghiên cứu đáng tin nào chưa, và rủi ro của nó là gì".
Khi đã lỡ mua, đã đeo cho bé
Rất nhiều cha mẹ đã từng mua vòng hổ phách, vòng dâu tằm cho con theo lời khuyên của người thân hay quảng cáo trên mạng. Không có gì phải tự trách. Thông tin về rủi ro không phải lúc nào cũng đến được với mọi người, và lời khuyên của người thân xuất phát từ tình thương.
Nếu bé đang đeo, bạn có thể tháo ra và quyết định lại dựa trên thông tin mới: cất làm kỷ niệm, treo ở đầu nôi, hay chỉ cho đeo trong những lúc có người lớn trông. Nếu gia đình băn khoăn, mang vòng theo khi đi khám định kỳ và hỏi trực tiếp bác sĩ nhi.
Khi chia sẻ với những người khác, như các nhóm cha mẹ trên mạng, hãy chia sẻ thông tin an toàn một cách nhẹ nhàng, không chê bai lựa chọn của ai. Người ta thay đổi nhanh hơn khi được tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Vòng dâu tằm có giúp bé ngủ ngon không?
Chưa có nghiên cứu đáng tin cho thấy vòng dâu tằm làm bé ngủ ngon hay bớt giật mình. Giật mình ở trẻ sơ sinh là bình thường và giảm dần theo tháng tuổi. Vòng xâu hạt bằng dây có nguy cơ đứt, hóc, siết, nên cần rất thận trọng.
Vòng hổ phách có giảm đau mọc răng không?
Chưa có bằng chứng cho thấy vòng hổ phách giảm đau mọc răng. Năm 2018, FDA khuyến cáo không dùng trang sức mọc răng cho trẻ vì nguy cơ hóc, siết cổ, và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng khuyên không dùng vòng hổ phách.
Vòng bạc có an toàn hơn vòng dâu tằm không?
Vòng bạc trơn khép kín không có dây đứt và hạt rời nên ít rủi ro hóc hơn vòng xâu hạt. Nhưng vòng bạc có chuông, hạt vẫn có nguy cơ, vòng chật có thể siết, và bạc pha có thể gây dị ứng. Không vòng nào nên đeo khi bé ngủ.
Có nên đeo vòng cổ dâu tằm cho trẻ sơ sinh không?
Không nên. Mọi vòng đeo quanh cổ trẻ nhỏ đều có nguy cơ siết cổ, nhất là khi ngủ. Nếu gia đình muốn giữ nếp, có thể treo vòng ở đầu nôi ngoài tầm với của bé.
Bé mọc răng quấy khóc nên làm gì?
Xoa nướu bằng ngón tay sạch, cho bé gặm vòng gặm nướu nguyên khối làm riêng cho trẻ, lau nước dãi, ôm ấp dỗ dành. Hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc hay gel bôi. Nếu bé sốt cao, tiêu chảy nhiều, nên đưa đi khám.
Đã lỡ đeo vòng hổ phách cho bé lâu rồi thì có sao không?
Không cần lo lắng quá. Hãy tháo ra và quyết định lại dựa trên thông tin an toàn: cất làm kỷ niệm, treo ở đầu nôi hoặc chỉ đeo khi có người lớn trông. Nếu băn khoăn về sức khoẻ của bé, hỏi bác sĩ nhi khi đi khám.