Cornicello, hay corno, là chiếc sừng nhỏ màu đỏ, dài, cong và nhọn đầu, được người Napoli và nhiều vùng miền nam nước Ý đeo trên cổ, treo trong nhà, trong xe như một bùa may để xua vận rủi và ánh mắt đố kỵ mà họ gọi là malocchio. Ở Napoli, sừng đỏ có mặt khắp nơi, từ quầy hàng lưu niệm đến gương chiếu hậu taxi.
Người Napoli có một quy ước thú vị: sừng may mắn phải được người khác tặng thì mới "đúng", tự mua cho mình thì kém ý nghĩa. Bài này kể gốc tích của chiếc sừng đỏ, các quan niệm đi kèm, cách người Napoli dùng nó, và những điều nên biết khi chọn mặt dây cornicello, nhất là chuyện sừng làm bằng san hô đỏ.
Chiếc sừng đỏ đến từ đâu
Nguồn gốc chính xác của cornicello khó xác định. Nhiều người liên hệ nó với những biểu tượng sừng thời cổ đại ở vùng Địa Trung Hải, nơi sừng động vật gắn với sức mạnh, sự sung túc và khả năng sinh sôi; cũng có người liên hệ với hình trăng lưỡi liềm. Đây là những giả thuyết văn hoá, được kể lại nhiều, nhưng khó có bằng chứng nối thẳng từ thời cổ đến chiếc sừng đỏ ngày nay.
Điều rõ ràng hơn là trong văn hoá dân gian Napoli và miền nam nước Ý những thế kỷ gần đây, sừng đỏ đã trở thành bùa may phổ biến nhất. Nó gắn với niềm tin vào malocchio, con mắt xấu, và một khái niệm riêng của người Napoli là jettatura, chỉ người được cho là vô tình mang xui đến cho người khác. Chiếc sừng, theo quan niệm ấy, giúp "đâm thủng" vận rủi.
Màu đỏ được giải thích là màu của sức sống, của máu và sự may mắn, cũng là màu của san hô đỏ, chất liệu truyền thống để làm sừng ở vùng biển này. Ngày nay, sừng làm bằng nhựa, gốm, thuỷ tinh đỏ phổ biến hơn nhiều.
Malocchio và jettatura: hai khái niệm dễ lẫn
Malocchio, nghĩa đen là "con mắt xấu", là niềm tin rằng ánh nhìn ganh tị hay lời khen quá đà có thể gây xui rủi, đau đầu, mệt mỏi cho người bị nhìn. Niềm tin này phổ biến khắp nước Ý và nhiều nước Địa Trung Hải, gần với khái niệm nazar của người Thổ Nhĩ Kỳ. Ở một số vùng nông thôn, các bà các mẹ còn có cách "xem" malocchio bằng dầu nhỏ vào nước, một tập tục dân gian được truyền trong gia đình.
Jettatura là khái niệm đặc trưng của Napoli, chỉ khả năng vô tình mang xui đến cho người xung quanh của một người nào đó, được gọi là jettatore. Người ấy không hẳn có ý xấu, có khi còn rất tốt bụng, nhưng theo lời đồn thì cứ đi đến đâu là có chuyện ở đó. Văn học và sân khấu Napoli có những tác phẩm hài hước khai thác chính kiểu nhân vật này.
Hai khái niệm này cho thấy người Napoli nhìn chuyện may rủi với một nụ cười. Họ có bùa, có cử chỉ, có câu nói để xua xui, nhưng cũng đem chính những niềm tin ấy ra đùa. Một cách nhìn nhẹ nhàng như vậy đáng để học: tin vừa đủ để thấy ấm lòng, không đến mức để nỗi sợ điều khiển mình, và không bao giờ đổ lỗi cho một người cụ thể là "mang xui".
Những quan niệm đi kèm chiếc sừng
Phải được tặng. Quan niệm phổ biến nhất là sừng may mắn phải do người khác tặng, tốt nhất là người thương mình. Tự mua cho mình thì người Napoli hay đùa là "không ăn thua". Vì vậy sừng đỏ là món quà rất hay được trao trong gia đình, giữa bạn bè, cho em bé mới sinh.
Đỏ, rỗng, cong, nhọn, làm tay. Người Napoli có những câu nói vui liệt kê các điều kiện của một chiếc sừng "chuẩn": màu đỏ, hình cong, đầu nhọn, làm bằng tay, có người còn nói phải rỗng bên trong. Các điều kiện này được truyền miệng, mỗi người nhớ một kiểu.
Sừng và cử chỉ tay. Ngoài chiếc sừng vật thể, người miền nam nước Ý còn có cử chỉ tay giơ ngón trỏ và ngón út, gập các ngón giữa, hướng xuống, dùng để xua xui một cách đùa vui. Cần lưu ý cử chỉ này ở những bối cảnh khác có thể mang nghĩa khiếm nhã, nên du khách không nên bắt chước.
Không phải biểu tượng tôn giáo. Cornicello thuộc văn hoá dân gian, không phải vật phẩm của Công giáo, tôn giáo chính ở Ý. Nhiều người Napoli vừa đi lễ nhà thờ, vừa treo sừng đỏ trong xe mà không thấy mâu thuẫn, giống người Việt vừa đi chùa vừa giữ những kiêng cữ dân gian.
Sừng đỏ trong đời sống người Napoli
Đến Napoli, bạn sẽ thấy sừng đỏ ở khắp nơi: chùm sừng treo trước cửa hàng, sừng nhựa to treo trong taxi, sừng vàng nhỏ trên cổ các cụ, sừng gốm đặt trên bàn làm việc. Các quầy lưu niệm ở khu phố cổ bán hàng trăm kiểu, từ chiếc móc khoá vài euro đến mặt dây vàng gắn san hô đắt tiền.
Người Napoli tặng sừng đỏ trong nhiều dịp: em bé mới sinh, người sắp thi, người mới mở cửa hàng, người dọn nhà mới. Với họ, đó là một cử chỉ thân thiện, nửa tin nửa đùa, giống cách người Việt cho nhau phong bao lì xì đầu năm. Hiếm ai thật sự nghĩ một chiếc sừng nhựa quyết định vận mệnh, nhưng hầu như ai cũng thấy vui khi được tặng.
Cũng chính vì nửa tin nửa đùa mà chiếc sừng đỏ được người Napoli kể với nhiều câu chuyện hài hước, những màn đùa giỡn về malocchio và jettatura trong sân khấu, điện ảnh địa phương. Hiểu được tinh thần hài hước ấy giúp bạn đeo cornicello một cách nhẹ nhàng, không biến nó thành nỗi lo.
Người Napoli di cư sang Mỹ, Argentina, Úc mang theo chiếc sừng đỏ như một phần của bản sắc quê nhà. Ở các khu phố gốc Ý tại nhiều thành phố lớn, cửa hàng vẫn bày sừng đỏ cạnh mì ống và cà phê, và nhiều thế hệ con cháu đeo sừng không phải vì sợ xui mà để nhớ ông bà mình từ đâu đến.
Chuyện san hô đỏ: đẹp nhưng cần cân nhắc
Sừng truyền thống làm bằng san hô đỏ vùng Địa Trung Hải, và đến nay vẫn là loại đắt nhất. Một vài điều nên biết trước khi chọn:
- San hô đỏ là sinh vật biển sống lâu, lớn rất chậm. Việc khai thác ở Địa Trung Hải được quản lý bằng các quy định về vùng, độ sâu, kích thước tối thiểu để tránh cạn kiệt.
- Một số loài san hô quý thuộc danh mục được kiểm soát buôn bán quốc tế; mang san hô qua biên giới có thể cần giấy tờ. Hãy hỏi người bán hoá đơn, giấy tờ nguồn gốc nếu mua món giá trị.
- Thị trường có rất nhiều "san hô" thực chất là đá nhuộm, nhựa, bột ép, hoặc san hô loại khác nhuộm đỏ. Người không chuyên gần như không phân biệt được bằng mắt.
- San hô mềm, xốp hơn đá quý, dễ trầy, dễ hỏng khi gặp mồ hôi, nước hoa, chất tẩy.
- Sừng bằng thuỷ tinh đỏ, gốm, bạc tráng men hay vàng là lựa chọn đẹp mà không phải lo những chuyện trên.
Nếu bạn quan tâm đến môi trường, chọn sừng không làm từ san hô là cách giữ được ý nghĩa của món quà mà không góp phần vào việc khai thác một sinh vật biển chậm lớn.
Chọn mặt dây cornicello
Sừng đỏ có nhiều kích cỡ và chất liệu. Một vài gợi ý theo cách dùng:
| Kiểu | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Sừng vàng nhỏ | Vàng đặc, dài khoảng một đốt ngón tay | Đeo hằng ngày, kết hợp dây mảnh |
| Sừng đỏ tráng men trên bạc | Màu đỏ tươi, nhẹ, giá vừa | Người trẻ, quà lưu niệm |
| Sừng san hô bọc chỏm vàng | Kiểu truyền thống, giá cao | Người sưu tầm, quà quan trọng; cần giấy tờ |
| Sừng thuỷ tinh Murano | Thuỷ tinh đỏ trong, ánh sáng đẹp | Đồ trang trí, móc khoá; dễ vỡ |
| Sừng nhựa, gốm | Rẻ, nhiều cỡ, hay có kèm đồ trang trí | Treo xe, treo nhà, quà vui |
Sừng có đầu nhọn, nên với mặt dây đeo sát người, chọn kiểu đầu được mài tròn nhẹ để không chọc vào da khi cúi người hay nằm.
Với trẻ nhỏ, người Napoli hay tặng sừng đỏ cho em bé mới sinh, nhưng nên treo ở nôi, ở xe đẩy ngoài tầm với chứ không đeo cổ bé. Đầu nhọn, kích thước nhỏ và sợi dây là ba nguy cơ cùng lúc với trẻ chưa biết giữ đồ.
Tặng sừng đỏ cho bạn bè Việt theo đúng tinh thần Napoli
Vì quy ước "phải được tặng", cornicello là món quà rất hợp lẽ. Gợi ý cách trao:
- Chọn dịp có chút hồi hộp: thi cử, phỏng vấn, khai trương, ra mắt sản phẩm, dọn nhà mới.
- Kể quy ước của người Napoli: sừng may mắn phải được tặng, nên đây là món quà bạn không thể tự mua cho mình.
- Giải thích ngắn về malocchio, con mắt xấu, và tinh thần nửa tin nửa đùa của người Napoli.
- Chọn chất liệu không phải san hô nếu không chắc nguồn gốc, hoặc chọn sừng gốm, sừng men treo trong nhà.
- Dặn người nhận đừng bắt chước cử chỉ tay giơ hai ngón ở nơi đông người, vì có thể bị hiểu lầm.
Ví dụ giả định: một nhóm đồng nghiệp tặng cô bạn sắp đi thi chứng chỉ quốc tế một chiếc sừng đỏ nhỏ mua từ chuyến công tác ở Napoli, kèm lời "người Ý bảo sừng phải được tặng mới may, nên tụi mình tặng". Cô treo nó vào hộp bút suốt mùa ôn.
Nếu người nhận không thích những thứ mang màu sắc mê tín, bạn vẫn có thể giới thiệu chiếc sừng như một món đồ lưu niệm văn hoá Napoli, giống như tặng một tấm bưu thiếp có câu chuyện. Không cần thuyết phục ai tin vào malocchio để món quà có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Cornicello là gì?
Cornicello là chiếc sừng nhỏ màu đỏ, cong và nhọn đầu, bùa may phổ biến ở Napoli và miền nam nước Ý, dùng để xua vận rủi và ánh mắt đố kỵ mà người Ý gọi là malocchio.
Vì sao sừng đỏ phải được người khác tặng?
Theo quan niệm dân gian Napoli, sừng may mắn chỉ thật sự có ý nghĩa khi được người thương mình tặng; tự mua cho mình thì người ta hay đùa là kém tác dụng. Vì thế sừng đỏ là món quà rất hay được trao.
Sừng đỏ có phải biểu tượng tôn giáo không?
Không. Cornicello thuộc văn hoá dân gian, không phải vật phẩm của Công giáo hay tôn giáo nào. Nhiều người Napoli vừa đi lễ nhà thờ vừa treo sừng đỏ trong xe như một thói quen văn hoá.
Có nên mua sừng bằng san hô đỏ không?
Nên cân nhắc. San hô đỏ lớn chậm, khai thác bị quản lý chặt, một số loài cần giấy tờ khi buôn bán quốc tế, và hàng nhái rất nhiều. Sừng bằng vàng, bạc tráng men, thuỷ tinh hay gốm là lựa chọn đẹp mà nhẹ đầu hơn.
Cử chỉ tay hai ngón của người Ý có ý nghĩa gì?
Ở miền nam nước Ý, giơ ngón trỏ và ngón út hướng xuống là cách xua xui đùa vui. Nhưng ở bối cảnh khác, cử chỉ tương tự có thể mang nghĩa khiếm nhã, nên du khách không nên bắt chước.
