Khỉ (Thân) và gà (Dậu) là cặp con giáp thứ chín và thứ mười, một con nổi tiếng lanh lợi, một con gắn với tiếng gáy đánh thức buổi sáng. Trên trang sức, khỉ thường được làm tinh nghịch, ôm quả đào, ngồi bịt mắt bịt tai; gà trống thì oai vệ với mào đỏ, đuôi cong, đứng gáy.
Bài này kể lại những lớp nghĩa văn hoá đằng sau hai con vật: Tôn Ngộ Không trong Tây du ký, tượng ba chú khỉ ở Nhật Bản, năm đức của gà theo một sách cổ Trung Hoa, gà trống trong tranh Đông Hồ và trong nếp sống làng quê Việt. Mục đích là giúp bạn chọn mặt dây có câu chuyện, không phải dự đoán tuổi Thân, tuổi Dậu sẽ ra sao.
Con khỉ: lanh lợi, tinh nghịch và một nhân vật văn học nổi tiếng
Nhắc đến khỉ, nhiều thế hệ người Việt nghĩ ngay tới Tôn Ngộ Không, nhân vật chính của tiểu thuyết Tây du ký do Ngô Thừa Ân viết thời Minh. Chú khỉ đá biết bảy mươi hai phép biến hoá, nghịch ngợm đến mức đại náo thiên cung, rồi theo thầy Đường Tăng đi thỉnh kinh. Phim truyền hình chuyển thể từ tiểu thuyết đã được chiếu đi chiếu lại nhiều lần ở Việt Nam, khiến hình ảnh này quen thuộc với cả trẻ em lẫn người lớn.
Ngoài văn học, khỉ trong đời sống Việt gắn với rừng núi, với những đàn khỉ ở các khu bảo tồn và bán đảo ven biển. Thành ngữ "khỉ ho cò gáy" dùng để chỉ nơi hẻo lánh, ít người qua lại. Trong lời nói hằng ngày, gọi một đứa trẻ là "con khỉ" thường là cách trêu yêu sự nghịch ngợm, lanh lẹ.
Vì vậy mặt dây khỉ thường mang lớp nghĩa lanh lợi, nhanh trí, vui vẻ. Mẫu khỉ ôm quả đào gợi đến vườn đào tiên trong Tây du ký và lời chúc sống lâu. Mẫu khỉ ngồi gãi đầu, ôm chuối là kiểu hoạt hình dễ thương rất hợp làm quà cho trẻ em tuổi Thân.
Ba chú khỉ: không nhìn, không nghe, không nói điều xấu
Một hình tượng khỉ rất phổ biến trên trang sức là ba chú khỉ ngồi cạnh nhau, một chú bịt mắt, một chú bịt tai, một chú bịt miệng. Hình ảnh này nổi tiếng nhất qua bức chạm gỗ thế kỷ XVII ở đền Tōshō-gū tại Nikko, Nhật Bản. Ý nghĩa thường được hiểu là lời răn không nhìn điều xấu, không nghe điều xấu, không nói điều xấu.
Ba chú khỉ không gắn riêng với tuổi Thân, mà là một biểu tượng đạo đức được nhiều người yêu thích. Có người đeo như lời tự nhắc giữ mình trước thị phi, có người đặt trên bàn làm việc. Ở một số nơi, hình ảnh này còn bị hiểu ngược thành thái độ làm ngơ trước cái sai; vì thế khi tặng, bạn nên nói rõ mình chọn nghĩa nào.
Trên mặt dây, ba chú khỉ thường xếp hàng ngang, hợp với dây chuyền dài hoặc lắc tay. Một số mẫu chỉ có một chú khỉ bịt miệng, như lời nhắc giữ lời ăn tiếng nói. Với người tuổi Thân, mặt dây ba chú khỉ là cách đeo con giáp kèm một bài học nhỏ, rất hợp tặng cho người mới đi làm.
Con gà trống và năm đức theo sách cổ
Một câu chuyện hay được kể về con gà là chuyện "gà có năm đức", gốc từ sách Hàn Thi ngoại truyện của Trung Hoa. Theo đó, gà đầu đội mào là văn, chân có cựa là võ, gặp địch dám đánh là dũng, có thức ăn gọi đàn là nhân, gáy đúng giờ là tín. Văn, võ, dũng, nhân, tín vì thế thành những phẩm chất người ta gửi vào hình con gà trống.
Ở Việt Nam, gà trống còn gắn với nhịp sống làng quê: tiếng gà gáy báo trời sáng, đánh thức người đi làm đồng. Gà luộc là món không thể thiếu trên mâm cỗ Tết, mâm cúng ở nhiều gia đình. Tranh gà của làng Đông Hồ, với gà trống đỏ rực, đuôi cong, đứng giữa nền giấy điệp, là một trong những bức tranh Tết quen thuộc nhất.
Một số giống gà nổi tiếng gắn với địa danh như gà Hồ ở Bắc Ninh, gà Đông Tảo ở Hưng Yên, gợi cho người tuổi Dậu một niềm tự hào vui vẻ. Mặt dây gà trống vì thế có thể mang lời chúc chăm chỉ, đúng hẹn, đáng tin, và một chút hào sảng của con gà đứng gáy.
So sánh nhanh hai con giáp trên trang sức
Khỉ và gà là hai con giáp có tạo hình rất khác nhau. Bảng dưới gom những điểm hay gặp để bạn hình dung khi đi chọn.
| Khía cạnh | Con khỉ (Thân) | Con gà (Dậu) |
|---|---|---|
| Lớp nghĩa phổ biến | Lanh lợi, nhanh trí, vui vẻ | Chăm chỉ, đúng giờ, đáng tin |
| Hình mẫu văn hoá | Tôn Ngộ Không, ba chú khỉ Nikko | Năm đức của gà, tranh gà Đông Hồ |
| Kiểu dáng hay gặp | Khỉ ôm đào, ôm chuối, ba chú khỉ | Gà trống đứng gáy, gà mẹ với đàn con |
| Chi tiết dễ hỏng | Đuôi cong dài, tay chân mảnh | Mào răng cưa, lông đuôi xoè |
| Hợp làm quà cho | Trẻ em, người trẻ, người mới đi làm | Người lớn tuổi, người làm nghề cần sự đúng hẹn |
Mào gà nhiều răng cưa và lông đuôi xoè là chỗ dễ đọng bẩn. Vệ sinh bằng bàn chải lông mềm, nước ấm pha xà phòng trung tính, rồi lau khô là đủ để giữ nét chạm sáng rõ. Với khỉ, đuôi cong dài là chi tiết hay móc vào sợi len, khăn lụa; mẫu khỉ ngồi ôm đuôi quanh người gọn hơn nhiều. Ba chú khỉ xếp hàng ngang cần khoen treo ở giữa để mặt dây không nghiêng lệch khi đeo.
Gợi ý chọn mặt dây theo người nhận
Cho trẻ tuổi Thân. Khỉ hoạt hình ôm chuối, cạnh tròn, không đuôi mảnh. Trẻ nhỏ không nên đeo dây chuyền khi ngủ hay khi không có người lớn trông; có thể cất làm kỷ vật.
Cho người trẻ mới đi làm tuổi Thân. Mặt dây một chú khỉ bịt miệng hoặc ba chú khỉ thu nhỏ, kèm lời nhắn giữ lời ăn tiếng nói ở chỗ làm mới.
Cho người lớn tuổi Dậu. Gà trống đứng chạm nổi kiểu tranh Đông Hồ, khối gọn, mào ôm sát đầu. Hợp với người thích nét truyền thống.
Cho mẹ tuổi Dậu. Gà mẹ dang cánh che đàn con là hình ảnh dịu dàng, gợi tình mẫu tử. Mỗi chú gà con có thể ứng với một người con trong nhà.
Cho người làm nghề cần đúng hẹn. Gà trống gáy sáng gợi sự đúng giờ, đáng tin; món quà vui cho người làm nghề giao hàng, dạy học, điều phối.
Những lời đồn về tuổi Thân, tuổi Dậu và cách nghe cho tỉnh
Quanh tuổi Thân có câu đùa "tuổi khỉ thì nghịch, không ngồi yên", quanh tuổi Dậu có câu "tuổi gà thì vất vả, bới đất kiếm ăn". Đây là những liên tưởng vui từ tập tính con vật, giống như người ta vẫn trêu nhau trong bữa cơm, không phải lời nhận xét có căn cứ về tính cách hay số phận. Một đứa trẻ tuổi Thân có thể trầm lặng, một người tuổi Dậu có thể sống nhàn hạ.
Khi tặng quà, nên chọn lớp nghĩa tích cực của con giáp: khỉ lanh lợi, gà đúng hẹn. Tránh những lời đùa dễ chạm tự ái, nhất là với người đang gặp khó khăn trong công việc. Một câu đùa "tuổi gà nên cứ bới đi" có thể vui ở bàn nhậu nhưng nghe chẳng dễ chịu trên tấm thiệp.
Với trẻ em, hãy cẩn thận hơn nữa. Trẻ dễ tin những gì người lớn nói về con giáp của mình. Khen trẻ "tuổi khỉ nên nhanh trí" thì không sao, nhưng nói "tuổi khỉ nên hư" có thể khiến trẻ nghĩ mình sinh ra đã như vậy. Con giáp nên là câu chuyện vui, không phải cái nhãn dán lên trẻ.
Con gà trong mâm cúng Tết: hình ảnh quen thuộc của người tuổi Dậu
Với nhiều gia đình miền Bắc, đêm giao thừa không thể thiếu con gà trống luộc đặt trên mâm cúng, có nhà còn cho gà ngậm một bông hoa hồng đỏ. Con gà được chọn kỹ: gà trống, mào đỏ, da vàng, luộc khéo để da không nứt. Sáng mùng Một, nhiều người lớn tuổi còn xem chân gà theo một lối đoán vui của dân gian. Những nếp ấy khiến con gà trống trở thành hình ảnh gắn liền với khoảnh khắc chuyển năm.
Người tuổi Dậu lớn lên giữa những cái Tết như vậy thường có cảm tình riêng với hình con gà trống. Mặt dây gà trống, vì thế, ngoài ý nghĩa con giáp còn gợi kỷ niệm về đêm giao thừa bên gia đình, về bàn tay người mẹ, người bà bày mâm cúng.
Cần phân biệt rõ: mâm cúng là nếp nhà, còn mặt dây là món đồ đeo. Không cần mang mặt dây đi đặt lên mâm cúng hay "làm lễ" thì mới đeo được. Nếu gia đình bạn có thói quen đặt món đồ mới lên ban thờ một lúc để báo với ông bà, đó là chuyện tình cảm của từng nhà, không phải điều kiện để món đồ có ý nghĩa.
Khỉ ngoài đời: yêu con giáp, đừng làm khổ con vật thật
Mặt dây khỉ dễ thương đôi khi khiến người ta muốn gần gũi với khỉ thật, như mua khỉ con về nuôi làm cảnh hay cho khỉ ăn ở các điểm du lịch. Nhiều loài linh trưởng ở Việt Nam là động vật hoang dã thuộc diện được pháp luật bảo vệ; nuôi nhốt, mua bán chúng có thể vi phạm quy định và gây hại cho quần thể ngoài tự nhiên. Khỉ cũng có thể cắn, cào và truyền một số bệnh sang người.
Ở các khu có khỉ hoang dã sinh sống, ban quản lý thường khuyên du khách không cho khỉ ăn, không lại gần, không cầm đồ ăn hở trong tay. Đó là cách tôn trọng con vật và giữ an toàn cho chính mình, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ.
Tương tự, đừng mua trang sức làm từ xương, răng, lông của động vật hoang dã với lời quảng cáo "hộ mệnh". Ngoài rủi ro pháp lý, những món đồ ấy góp phần vào nạn săn bắt. Một mặt dây khỉ bằng bạc, vàng, gỗ hay ngọc vừa đẹp vừa không làm hại con vật nào; yêu con giáp của mình theo cách ấy trọn vẹn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây con khỉ có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, khỉ gắn với sự lanh lợi, nhanh trí, vui vẻ, cùng hình ảnh Tôn Ngộ Không trong Tây du ký. Mẫu khỉ ôm đào gợi lời chúc sống lâu. Đây là ý nghĩa biểu tượng văn hoá, không phải lời hứa về vận may cho người đeo.
Ba chú khỉ bịt mắt, bịt tai, bịt miệng nghĩa là gì?
Hình ảnh này nổi tiếng qua bức chạm gỗ thế kỷ XVII ở đền Tōshō-gū, Nikko, Nhật Bản, thường được hiểu là không nhìn, không nghe, không nói điều xấu. Có nơi hiểu ngược thành làm ngơ trước cái sai, nên khi tặng bạn nên nói rõ ý mình chọn.
Năm đức của gà là gì?
Theo sách Hàn Thi ngoại truyện, gà có năm đức: mào trên đầu là văn, cựa ở chân là võ, dám đánh địch là dũng, có thức ăn gọi đàn là nhân, gáy đúng giờ là tín. Đây là cách người xưa gửi phẩm chất vào hình con gà.
Mặt dây ba chú khỉ có phải chỉ dành cho tuổi Thân không?
Không. Ba chú khỉ là biểu tượng đạo đức chung, ai cũng có thể đeo như lời tự nhắc giữ mình. Với người tuổi Thân, nó còn mang thêm lớp nghĩa con giáp, nên là món quà vừa vui vừa ý nghĩa.
Mặt dây gà trống có dễ hỏng không?
Mào răng cưa và lông đuôi xoè là chỗ dễ cong, mòn và đọng bẩn, nhất là trên vàng mềm. Chọn mẫu mào ôm sát đầu nếu đeo hằng ngày, vệ sinh bằng bàn chải mềm và tháo ra khi làm việc nặng.
Nói trẻ tuổi khỉ thì nghịch có sao không?
Đùa nhẹ thì không sao, nhưng trẻ dễ tin lời người lớn về con giáp của mình. Nên khen phẩm chất tích cực như lanh lợi, nhanh trí, tránh gắn nhãn tiêu cực khiến trẻ nghĩ mình sinh ra đã như vậy.