Ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc như Mông, Dao, Hà Nhì, Lô Lô, trẻ nhỏ thường được đội mũ thêu đính hạt bạc, đồng bạc, chuông nhỏ, đeo vòng cổ hay vòng tay bạc; theo quan niệm của nhiều gia đình, những món ấy giúp che chở, giữ hồn vía cho trẻ và thể hiện tấm lòng của cha mẹ, ông bà. Mỗi dân tộc, mỗi nhóm, thậm chí mỗi bản lại có cách làm và cách hiểu riêng, nên mọi mô tả chung chỉ là phác hoạ.
Bài này giới thiệu những đồ bạc hay gặp trên người trẻ nhỏ vùng cao như một phần di sản văn hoá, những ý nghĩa được người trong cộng đồng kể lại, cách khách du lịch nên ứng xử khi gặp và khi muốn mua đồ thủ công, và những điều mà chính các gia đình, các cán bộ y tế bản đang cùng nhau điều chỉnh để giữ an toàn cho trẻ.
Bạc trong đời sống các dân tộc vùng cao
Với nhiều dân tộc vùng cao phía Bắc, bạc từng là thước đo của cải và là chất liệu trang sức quan trọng bậc nhất. Phụ nữ Mông đeo vòng cổ bạc nhiều tầng trong ngày lễ, ngày chợ; phụ nữ Dao đính hạt bạc, đồng bạc lên áo, khăn; nhiều nhóm có thợ bạc trong bản, rèn đúc đồ cho cả cộng đồng. Đồng bạc thời Pháp thuộc, thường gọi là đồng bạc Đông Dương, từng được nhiều gia đình cất giữ và dùng làm đồ trang trí, đến nay vẫn thấy trên một số trang phục.
Trong bối cảnh ấy, việc cho trẻ nhỏ mang đồ bạc là điều tự nhiên. Đồ bạc trên người trẻ vừa là của để dành, vừa là lời chúc, vừa là vật che chở theo tín ngưỡng của gia đình. Một chiếc mũ đính bạc cho đứa trẻ có khi được mẹ, bà khâu thêu trong nhiều tháng, truyền từ anh chị sang em.
Mỗi dân tộc có quan niệm riêng về hồn vía của con người, về các lực lượng siêu nhiên và cách bảo vệ trẻ nhỏ. Những gì được kể dưới đây chỉ là các nét chung, được nhiều nguồn mô tả; muốn hiểu sâu, cách tốt nhất là nghe chính người trong cộng đồng kể.
Những đồ bạc hay gặp trên người trẻ nhỏ vùng cao
Bảng dưới gom những món dễ thấy khi đi chợ phiên, đi bản ở miền núi phía Bắc. Tên gọi, kiểu dáng và ý nghĩa khác nhau theo dân tộc và theo vùng.
| Món | Hay gặp ở | Ý nghĩa được kể lại |
|---|---|---|
| Mũ thêu đính hạt bạc, đồng bạc, chuông nhỏ, quả bông màu | Trẻ nhỏ một số nhóm Dao, Mông, Hà Nhì, Lô Lô | Che chở đầu trẻ, nơi nhiều cộng đồng coi là chỗ hồn vía trú ngụ; tiếng chuông, ánh bạc xua điều không lành |
| Vòng cổ bạc nhỏ | Trẻ nhỏ một số gia đình Mông, Dao | Giữ hồn vía, chúc trẻ khoẻ; là của để dành |
| Vòng tay, vòng chân bạc | Nhiều dân tộc | Chúc khoẻ mạnh, cứng cáp |
| Bùa bạc nhỏ khâu vào áo, địu | Một số nhóm | Vật hộ thân theo tín ngưỡng gia đình |
| Địu thêu có đính hạt kim loại | Nhiều dân tộc dùng địu | Che chở trẻ khi mẹ mang theo lên nương, đi chợ |
Bảng chỉ là phác hoạ. Ngay trong một dân tộc, mỗi nhóm có trang phục khác nhau; và ý nghĩa của một món đồ thường được gia đình giải thích theo cách riêng của họ.
Chiếc mũ của trẻ: nhiều hơn một món đồ đội đầu
Trong số các đồ dùng của trẻ vùng cao, chiếc mũ thêu có lẽ là món được người ngoài chú ý nhất. Ở một số nhóm Dao, mũ trẻ em được thêu hoa văn nhiều màu, đính quả bông đỏ, hạt bạc, đồng xu; ở một số nhóm Mông, Hà Nhì, Lô Lô, mũ có những mảng thêu, đính hạt cườm, chuông nhỏ. Nhiều người kể rằng mũ càng nhiều chi tiết thì càng thể hiện sự chăm chút của người mẹ.
Theo quan niệm của nhiều cộng đồng, đầu là nơi quan trọng, gắn với hồn vía. Che chở đầu trẻ bằng một chiếc mũ đẹp, có ánh bạc, có tiếng chuông, là cách giữ cho trẻ khỏi những điều không lành khi ra khỏi nhà. Có nơi còn có tục để trẻ đội mũ có hình thú, hoa văn đặc biệt để "đánh lừa" những gì có thể làm hại trẻ.
Những chiếc mũ ấy là sản phẩm thủ công tinh xảo, đôi khi được giữ lại qua nhiều đời. Nhìn chúng như những tác phẩm của người mẹ dành cho con, ta sẽ hiểu vì sao đó không chỉ là đồ trang trí.
Ứng xử của khách du lịch khi gặp trẻ đeo đồ bạc
Hỏi trước khi chụp ảnh. Trẻ em và người mẹ có quyền từ chối. Ở một số cộng đồng, người ta không muốn trẻ nhỏ bị chụp ảnh vì lý do tín ngưỡng hoặc đơn giản là ngại. Một cái lắc đầu cần được tôn trọng.
Không chạm vào mũ, vòng của trẻ. Chạm vào đầu, vào đồ hộ thân của trẻ có thể bị coi là thiếu tôn trọng hoặc phạm kiêng. Ngắm từ xa là đủ.
Không khen trẻ theo kiểu "xinh quá, bụ quá". Ở nhiều cộng đồng Việt và dân tộc thiểu số, khen trẻ nhỏ quá lời bị kiêng vì sợ trẻ bị "để ý". Một nụ cười, lời chào gia đình là đủ.
Không cho kẹo, tiền để đổi lấy ảnh. Thói quen này khuyến khích trẻ bỏ học ra đường xin quà, và biến trẻ thành "đạo cụ" du lịch.
Không trả giá ép người bán đồ thủ công. Đồ thêu, đồ bạc làm tay tốn nhiều công sức. Nếu thấy giá không hợp, cảm ơn và đi tiếp.
Mua đồ bạc, mũ thêu trẻ em làm quà lưu niệm
Ở các chợ phiên vùng cao và các điểm du lịch, mũ trẻ em, vòng bạc, túi thêu được bày bán nhiều. Mua đồ thủ công là cách ủng hộ trực tiếp người làm nghề, nếu bạn mua đúng người làm. Hãy hỏi người bán ai thêu, ai đúc; ưu tiên mua của chính người làm hoặc hợp tác xã địa phương.
Nên phân biệt đồ cũ đã được dùng qua nhiều đời với đồ mới làm để bán. Đồ cũ, nhất là đồ hộ thân của trẻ, đôi khi mang ý nghĩa tâm linh với gia đình; người bán có thể bán vì túng thiếu. Nếu bạn cảm thấy món đồ là kỷ vật gia đình, hãy cân nhắc. Phần lớn khách du lịch chọn đồ mới làm, vừa đẹp vừa không vướng bận.
Về chất liệu, nhiều món gọi là "bạc" trên thị trường du lịch là hợp kim có hàm lượng bạc thấp hoặc kim loại mạ. Nếu định cho con nhỏ đeo, hãy cân nhắc chuyện dị ứng và an toàn; với nhiều gia đình, những món ấy hợp để làm đồ trang trí, kỷ niệm chuyến đi hơn là đồ đeo hằng ngày cho trẻ.
Giữ nếp và giữ an toàn: điều các bản làng đang làm
Như ở đồng bằng, những đồ bạc trên người trẻ vùng cao cũng có thể gây rủi ro: hạt bạc, chuông nhỏ rời ra trẻ cho vào miệng; dây buộc mũ quanh cổ có thể vướng; vòng cổ khi trẻ ngủ. Cán bộ y tế thôn bản, cô đỡ thôn bản ở nhiều nơi đã lồng ghép lời khuyên an toàn vào các buổi tư vấn chăm sóc trẻ, theo cách tôn trọng văn hoá.
Cách dung hoà được nhiều gia đình chấp nhận là khâu chắc các chi tiết, kiểm tra mũ thường xuyên, tháo mũ có dây buộc cổ khi trẻ ngủ, không để trẻ nhỏ đeo vòng cổ một mình. Những điều này không làm mất đi ý nghĩa của chiếc mũ hay chiếc vòng, chỉ giúp trẻ an toàn hơn.
Với người ngoài cộng đồng, bài học đáng nhớ là: những thay đổi trong phong tục bền vững nhất là những thay đổi do chính cộng đồng lựa chọn, khi họ được tôn trọng và có đủ thông tin. Lời khuyên an toàn đến kèm sự trân trọng văn hoá luôn dễ được đón nhận hơn lời chê bai.
Điểm giống nhau giữa miền xuôi và miền ngược
Đặt cạnh tục đeo vòng bạc cho trẻ của người Kinh ở đồng bằng, ta thấy nhiều điểm gặp nhau. Cả hai đều tin trẻ nhỏ cần được che chở đặc biệt trong những năm đầu đời; cả hai đều chọn bạc, kim loại sáng, quý và có sẵn; cả hai đều gắn món đồ với tình thương của người mẹ, người bà. Khác nhau chủ yếu ở hình thức: người Kinh chuộng vòng, kiềng, lắc; nhiều dân tộc vùng cao chuộng mũ, áo, địu đính bạc.
Cả hai cũng đang trải qua những thay đổi giống nhau. Các gia đình trẻ ở thành phố lẫn ở bản ngày càng biết đến những khuyến cáo an toàn cho trẻ nhỏ, và tự điều chỉnh: đeo ít hơn, đeo khi có người trông, cất làm kỷ vật. Nhiều nét đẹp vẫn được giữ, như việc người mẹ tự tay làm hoặc chọn món đồ cho con.
Nhìn thấy điểm chung giúp người miền xuôi bớt nhìn đồ bạc vùng cao như thứ "lạ", và nhận ra rằng đó cũng là tình thương của những người làm cha mẹ, chỉ được thể hiện bằng một ngôn ngữ thủ công khác.
Tìm hiểu sâu hơn ở đâu
Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ về trang phục, đồ bạc và tín ngưỡng của các dân tộc vùng cao, các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng tỉnh ở miền núi phía Bắc là nơi khởi đầu tốt, với hiện vật thật và chú thích của người làm nghiên cứu. Sách và bài viết của các nhà dân tộc học Việt Nam cũng ghi chép nhiều về trang phục và tục lệ chăm trẻ.
Khi đến bản, nghe người trong cộng đồng kể vẫn là cách quý nhất. Một người bà kể về chiếc mũ bà đã thêu cho từng đứa cháu, một thợ bạc kể về khuôn đúc của cha ông để lại, những câu chuyện ấy không có trong sách. Hãy đến với tâm thế người học, không phải người đi chụp ảnh lạ.
Cũng nên nhớ rằng văn hoá không đứng yên. Trẻ em vùng cao ngày nay có thể đội mũ len mua ở chợ trong ngày thường và đội mũ thêu đính bạc trong ngày Tết, ngày lễ. Cả hai đều là đời sống thật của các em.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ em vùng cao hay đội mũ đính bạc, chuông nhỏ?
Theo quan niệm của nhiều cộng đồng như Dao, Mông, Hà Nhì, Lô Lô, đầu là nơi quan trọng gắn với hồn vía. Mũ thêu đính bạc, chuông nhỏ được tin là che chở trẻ khỏi điều không lành, đồng thời thể hiện sự chăm chút của người mẹ.
Đồng bạc đính trên trang phục vùng cao là đồng gì?
Nhiều món dùng đồng bạc thời Pháp thuộc, thường gọi là đồng bạc Đông Dương, từng được các gia đình cất giữ như của cải rồi dùng làm đồ trang trí. Cũng có món dùng đồng xu mới hoặc hạt kim loại làm theo mẫu cũ.
Khách du lịch có nên chụp ảnh trẻ em đeo đồ bạc ở vùng cao không?
Chỉ chụp khi đã hỏi và được gia đình đồng ý. Không chạm vào mũ, vòng của trẻ, không cho kẹo hay tiền để đổi lấy ảnh. Tôn trọng một cái lắc đầu là phép lịch sự cơ bản.
Mua mũ thêu trẻ em vùng cao về cho con đội có được không?
Có thể, nhưng nên kiểm tra kỹ các chi tiết đính như hạt, chuông, đồng xu có chắc không, và dây buộc dưới cằm. Với trẻ nhỏ, nhiều gia đình chọn treo làm đồ trang trí hoặc chỉ cho đội khi có người lớn trông, không đội khi ngủ.
Đồ bạc bán ở chợ phiên có phải bạc thật không?
Có món là bạc, có món là hợp kim hàm lượng bạc thấp hoặc kim loại mạ. Nên hỏi rõ người bán, mua của chính người làm hoặc hợp tác xã. Nếu định cho trẻ đeo, cần cân nhắc khả năng dị ứng.
Tìm hiểu về trang phục và đồ bạc các dân tộc ở đâu cho đúng?
Các bảo tàng dân tộc học, bảo tàng tỉnh miền núi phía Bắc, sách của các nhà dân tộc học là nguồn đáng tin. Khi đến bản, nghe chính người trong cộng đồng kể với tâm thế người học là cách quý nhất.