Cỏ bốn lá là một cây cỏ ba lá, thường là cỏ ba lá trắng, mọc ra một chiếc lá có bốn lá chét thay vì ba, và vì rất hiếm gặp nên người châu Âu từ lâu đã coi việc tìm thấy nó là một điềm may. Theo cách giải thích phổ biến, bốn lá tượng trưng cho niềm tin, hy vọng, tình yêu và may mắn.
Ở Việt Nam, cỏ bốn lá quen thuộc qua mặt dây, bông tai, vòng tay hình bốn cánh tròn, và không ít người nghĩ đó là biểu tượng quốc gia của Ireland. Thật ra biểu tượng Ireland là cỏ ba lá, hai thứ này hay bị nhầm. Bài này giải thích vì sao cỏ bốn lá hiếm, nó khác cỏ ba lá thế nào về ý nghĩa, cách người châu Âu dùng nó, và cách chọn trang sức cỏ bốn lá cho đẹp, cho bền.
Cỏ bốn lá là gì về mặt thực vật
Cỏ ba lá trắng là loài cây thân bò thuộc họ Đậu, mọc phổ biến trên bãi cỏ, ven đường, đồng cỏ chăn nuôi ở vùng khí hậu ôn hoà. Mỗi lá bình thường có ba lá chét tròn, mặt lá thường có vệt trắng hình chữ V. Ở Việt Nam, bạn có thể gặp cỏ ba lá ở các vùng cao mát như Đà Lạt, Sa Pa, hoặc trên các bãi cỏ được gieo hạt.
Lá có bốn lá chét là một dạng biến dị. Các nhà thực vật cho rằng hiện tượng này liên quan cả đến yếu tố di truyền lẫn điều kiện môi trường. Tỉ lệ cụ thể thì hay được nêu trên báo chí là khoảng một trên vài nghìn đến một trên mười nghìn lá, nhưng con số này là ước tính phổ biến, thay đổi nhiều theo từng quần thể cỏ. Có những đám cỏ mà người ta tìm được nhiều lá bốn lá ở cùng một chỗ, vì cây ở đó mang sẵn đặc điểm di truyền ấy.
Cũng có lá năm, sáu lá chét hoặc hơn, nhưng càng hiếm. Ngày nay còn có những giống cỏ được chọn tạo để thường xuyên ra lá bốn lá, bán làm cây cảnh. Biết điều này giúp bạn hiểu rằng "hiếm" là ở tự nhiên, còn trên thị trường, cỏ bốn lá ép khô hoàn toàn có thể đến từ nguồn trồng.
Cỏ bốn lá và cỏ ba lá Ireland: đừng nhầm
Shamrock là cỏ ba lá. Biểu tượng của Ireland là shamrock, một cây cỏ ba lá non. Theo truyền thuyết phổ biến, thánh Patrick, người được coi là đưa Kitô giáo đến Ireland, đã dùng chiếc lá ba lá chét để giảng giải. Shamrock vì thế mang ý nghĩa văn hoá và tôn giáo riêng với người Ireland.
Cỏ bốn lá là điềm may. Cỏ bốn lá không phải biểu tượng quốc gia mà là vật may mắn dân gian ở nhiều nước châu Âu, không riêng Ireland. Ý may mắn đến từ sự hiếm có: tìm được một thứ hiếm thì như được ưu ái.
Ngày thánh Patrick. Ngày 17 tháng 3, người Ireland và cộng đồng gốc Ireland khắp nơi mặc màu xanh lá, cài shamrock lên áo. Vì hình ảnh xanh lá tràn ngập ngày này, nhiều người lẫn shamrock với cỏ bốn lá. Nếu bạn tặng quà cho bạn bè người Ireland vào dịp ấy, shamrock ba lá mới là hình hợp.
Hình bốn cánh trên trang sức. Nhiều mẫu trang sức nổi tiếng có hình bốn cánh tròn đối xứng; đó là hoạ tiết bốn thuỳ cách điệu, gợi cỏ bốn lá nhưng không nhất thiết được thiết kế với ý nghĩa ấy. Bạn có thể gọi là cỏ bốn lá cho dễ hiểu, miễn biết đây là cách hiểu của người dùng.
Bốn lá mang bốn lời chúc
Cách giải thích quen thuộc nhất là mỗi lá chét đại diện cho một điều: niềm tin, hy vọng, tình yêu và may mắn. Ba điều đầu có nét gần với ba nhân đức được nhắc trong truyền thống Kitô giáo, lá thứ tư thêm vào là may mắn. Không rõ cách giải thích này xuất hiện chính xác từ khi nào, nhưng nó được lặp lại rộng rãi trên thiệp, sách thiếu nhi và quảng cáo trang sức.
Một câu chuyện khác ít người biết là trong dân gian châu Âu, cỏ bốn lá từng được tin giúp người mang nó nhìn thấy những điều mà người khác không thấy, như các tinh linh trong truyện cổ tích. Đây là truyền thuyết, nên đọc như văn hoá dân gian, giống người Việt đọc chuyện cây khế hay cây tre trăm đốt.
Với người tặng hôm nay, bốn lời chúc là cách nói hay: một món quà gửi được bốn điều tốt. Bạn có thể tuỳ biến, chẳng hạn "bốn lá cho bốn người trong nhà", hoặc "bốn lá cho bốn năm đại học". Biểu tượng mở, lời chúc là của bạn.
Nếu người nhận theo một tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào, bạn cũng không cần ngại chuyện ba nhân đức kia. Trong cách dùng phổ thông hiện nay, bốn lá đã trở thành lời chúc chung, tách khỏi bối cảnh tôn giáo. Điều quan trọng là bạn nói rõ đây là lời chúc, không phải lời hứa, và chọn những chữ gần với đời sống người nhận: sức khoẻ, bạn bè, gia đình, công việc thuận lợi.
Những tục và lời đồn quanh cỏ bốn lá ở châu Âu
Quanh chiếc lá nhỏ này có nhiều tục dân gian khác nhau theo vùng. Một vài điều thường được kể:
- Tìm được cỏ bốn lá thì ép khô trong sách, kẹp trong ví hay đặt dưới gối như vật kỷ niệm.
- Có quan niệm nên tình cờ tìm thấy thì mới may, cố tình đi tìm thì giảm đi; đây là một cách nói vui để nhắc người ta đừng quá ham.
- Cho người khác chiếc lá mình tìm được được coi là nhân đôi may mắn, cho đi chứ không giữ riêng.
- Trong một số câu chuyện, cỏ năm lá mang thêm ý giàu có, còn lá nhiều hơn nữa thì người ta chỉ coi như của hiếm để ngắm.
- Thiệp chúc mừng, bánh, đồ lưu niệm in hình cỏ bốn lá phổ biến ở các dịp như thi cử, khởi nghiệp, đi xa, rất giống cách người Việt dùng cá chép hay hồ lô.
Những tục này là văn hoá dân gian, vui và nhẹ nhàng. Không có tục nào bảo rằng làm mất cỏ bốn lá sẽ gặp xui, nên bạn cũng không cần lo nếu chiếc mặt dây rơi đâu mất.
Ở Việt Nam, người trẻ hay mượn cỏ bốn lá cho những dịp rất đời thường: dán hình lá lên hộp bút trước kỳ thi, in lên áo đồng phục lớp, vẽ lên thiệp tốt nghiệp. Cách dùng ấy cho thấy biểu tượng đã được bản địa hoá một cách tự nhiên, không cần ai dạy, và vẫn giữ được tinh thần gốc là lời chúc vui, nhẹ nhàng.
Các kiểu trang sức cỏ bốn lá
Trang sức cỏ bốn lá có nhiều chất liệu và mức giá. Bảng dưới giúp bạn chọn theo cách dùng:
| Kiểu | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lá thật ép trong nhựa resin hay kính | Có chiếc lá cỏ thật bên trong, mỗi chiếc một khác | Lá có thể phai màu theo năm; tránh nắng gắt lâu |
| Kim loại đúc hình bốn lá | Bạc, vàng, thép; dáng lá tự nhiên | Bền; xem mép lá có sắc không |
| Bốn cánh tròn cách điệu | Đối xứng, thường viền kim loại, lòng đá màu | Đẹp, dễ phối; kiểm tra keo giữ đá |
| Men xanh lá | Tráng men trên nền kim loại | Men dễ mẻ khi va đập |
| Đá xanh chạm lá | Ngọc, mã não chạm hình bốn lá | Dễ vỡ ở mép lá mảnh |
Với cỏ bốn lá thật ép resin, hãy hỏi người bán lá được lấy từ đâu. Lá từ giống cây trồng chọn lọc vẫn đẹp và ý nghĩa, chỉ là không nên trả giá "hàng hiếm tự nhiên" cho nó.
Tự ép một chiếc cỏ bốn lá làm kỷ niệm
Nếu bạn may mắn tìm được cỏ bốn lá ở vùng cao hay trên bãi cỏ, có thể tự giữ nó làm kỷ vật theo các bước:
- Hái nhẹ cả cuống, không giật làm rách lá chét. Chụp một tấm ảnh nơi tìm thấy để nhớ.
- Đặt lá giữa hai tờ giấy thấm hoặc giấy ăn, kẹp vào giữa một quyển sách dày, đè thêm vật nặng.
- Để khô một đến hai tuần ở nơi khô ráo, thay giấy thấm sau vài ngày đầu nếu lá còn nhiều nước.
- Khi lá đã khô phẳng, có thể ép plastic, kẹp vào khung ảnh nhỏ, hoặc nhờ người làm đồ thủ công đổ resin thành mặt dây.
- Ghi lại ngày và nơi tìm thấy ở mặt sau khung hay trong hộp đựng. Chính chi tiết này làm món đồ thành kỷ niệm thật.
Ví dụ giả định: hai bố con đi dã ngoại ở Đà Lạt, cô bé tìm được một lá cỏ bốn lá. Bố ép lại, kẹp vào sổ của con kèm dòng chữ ghi ngày. Mười năm sau, chiếc lá vẫn còn trong sổ, và cả hai còn nhớ buổi sáng ấy.
Tặng cỏ bốn lá và vài lưu ý thực tế
Cỏ bốn lá là biểu tượng trung tính về tôn giáo trong cách dùng phổ thông, dễ thương và ai cũng hiểu là may mắn. Vì vậy nó hợp với rất nhiều dịp: chúc thi, chúc đi xa, chúc công việc mới, quà sinh nhật cho người trẻ. Lời chúc "bốn điều tốt cho bạn" vừa đủ ý vừa không hứa hẹn gì quá mức.
Với trẻ em, mặt dây cỏ bốn lá nhỏ, nhẹ, nhưng vẫn có nguy cơ hóc nếu rời ra. Không đeo dây cổ cho trẻ khi ngủ. Hàng giá rẻ mạ kim loại có thể gây ngứa với da nhạy cảm; nếu thấy đỏ, ngứa ở chỗ đeo thì tháo ra và hỏi bác sĩ.
Cuối cùng, cỏ bốn lá dạy một điều nhỏ về may mắn: nó hiếm, nhưng không phải không có, và người tìm thấy thường là người chịu cúi xuống nhìn kỹ. Một cách hiểu như vậy có lẽ có ích hơn mọi lời hứa trên bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ bốn lá có ý nghĩa gì?
Cỏ bốn lá là biến dị hiếm của cỏ ba lá, được nhiều nước châu Âu coi là điềm may. Theo cách giải thích phổ biến, bốn lá chét tượng trưng cho niềm tin, hy vọng, tình yêu và may mắn.
Cỏ bốn lá có phải biểu tượng của Ireland không?
Không hẳn. Biểu tượng của Ireland là shamrock, cỏ ba lá, gắn với truyền thuyết về thánh Patrick. Cỏ bốn lá là vật may mắn dân gian ở nhiều nước châu Âu, không riêng Ireland.
Cỏ bốn lá hiếm đến mức nào?
Tỉ lệ hay được nhắc là khoảng một trên vài nghìn đến một trên mười nghìn lá, nhưng đây là ước tính phổ biến và thay đổi theo từng đám cỏ. Ngày nay cũng có giống cỏ chọn lọc ra nhiều lá bốn lá.
Làm mất mặt dây cỏ bốn lá có xui không?
Không có tục nào nói làm mất cỏ bốn lá sẽ gặp xui. Đó chỉ là một món đồ rơi mất. Bạn có thể mua lại nếu thích, hoặc giữ kỷ niệm về nó theo cách khác.
Cỏ bốn lá ép resin có bền không?
Bền nếu được đổ resin kín, không có bọt khí lớn. Lá thật bên trong có thể phai màu dần theo năm, nhất là khi phơi nắng nhiều. Tránh để trong xe hơi nóng hay ngoài nắng gắt lâu.
