Scarab là hình con bọ hung, cụ thể là loài bọ hung lăn phân, được người Ai Cập cổ đại chạm thành bùa đeo, con dấu và vật tuỳ táng, vì họ liên tưởng cảnh con bọ đẩy viên phân tròn với hình ảnh thần mặt trời đẩy vầng dương lên mỗi buổi sáng. Với họ, scarab là biểu tượng của sự tái sinh, của ngày mới luôn trở lại sau đêm tối.
Ngày nay, scarab là một trong những món quà lưu niệm phổ biến nhất từ Ai Cập và là hoạ tiết hay gặp trên trang sức phong cách cổ. Người Việt nghe "bọ hung" thường thấy buồn cười hay hơi ngại, nhưng câu chuyện phía sau con bọ nhỏ này rất đáng biết. Bài này kể vì sao bọ hung thành biểu tượng, các loại scarab trong lịch sử, và những điều cần biết khi mua scarab làm quà, nhất là chuyện hàng giả và luật về cổ vật.
Con bọ lăn phân và vầng mặt trời
Loài bọ hung mà người Ai Cập cổ quan sát có tập tính rất đặc biệt: nó vo phân động vật thành viên tròn, lấy chân sau đẩy lăn đi, có khi viên phân lớn hơn cả thân nó. Viên phân là thức ăn và cũng là nơi con cái đẻ trứng. Sau một thời gian, những con bọ non chui ra từ trong viên phân, như thể sinh ra từ đất.
Người Ai Cập cổ nhìn cảnh ấy và liên tưởng tới mặt trời. Họ tưởng tượng có một vị thần đẩy vầng mặt trời băng qua bầu trời mỗi ngày, giống con bọ đẩy viên phân. Vị thần mặt trời buổi sáng ấy được gọi là Khepri, thường được vẽ với đầu là một con bọ hung. Tên gọi của vị thần gắn với từ chỉ sự "hình thành, trở thành" trong tiếng Ai Cập cổ.
Cộng thêm hình ảnh bọ non chui ra từ viên phân, tưởng như tự sinh, scarab trở thành biểu tượng của sự tự tái tạo, của sự sống nảy ra từ chỗ tưởng như không có gì. Một hình ảnh đời thường, thậm chí hơi bẩn, được nâng lên thành biểu tượng vũ trụ: đó là sức tưởng tượng rất đáng nể của người xưa.
Các loại scarab trong lịch sử Ai Cập
Scarab bùa đeo. Loại phổ biến nhất, nhỏ, thường làm bằng đá xà phòng tráng men, faience hay đá màu, có lỗ xỏ dây để đeo cổ, đeo nhẫn. Người Ai Cập cổ ở mọi tầng lớp đều có thể sở hữu.
Scarab con dấu. Mặt dưới phẳng của scarab được khắc chữ tượng hình, tên người, tước hiệu hay hoạ tiết, dùng để đóng dấu lên đất sét niêm phong. Vì vậy nhiều scarab vừa là bùa vừa là con dấu cá nhân.
Scarab trái tim. Một loại scarab lớn hơn, đặt trên ngực xác ướp, mặt dưới thường khắc một đoạn văn tang lễ mong trái tim người chết không "khai" điều bất lợi khi bị phán xét ở thế giới bên kia, theo tín ngưỡng Ai Cập cổ.
Scarab kỷ niệm. Dưới thời một số pharaoh, những scarab cỡ lớn được làm để ghi lại sự kiện như cuộc săn, đám cưới hoàng gia, rồi gửi đi nhiều nơi, giống một dạng thông cáo bằng đá.
Scarab có cánh. Hình bọ hung dang rộng hai cánh, hay thấy trên đồ trang sức hoàng gia và trang trí lăng mộ, nhấn mạnh ý bay lên, tái sinh.
Faience, chất liệu xanh đặc trưng
Nếu bạn từng thấy scarab màu xanh lam, xanh ngọc bóng như men gốm, rất có thể nó làm từ faience, hoặc mô phỏng faience. Faience Ai Cập không phải gốm theo nghĩa thông thường, mà là một hỗn hợp chủ yếu từ thạch anh nghiền mịn, khi nung tạo lớp men bóng màu xanh nhờ hợp chất đồng. Người Ai Cập cổ dùng faience làm bùa, tượng nhỏ, hạt chuỗi với số lượng rất lớn.
Màu xanh lam, xanh lục với họ gắn với sự sống, với sông Nin, với cây cỏ mọc lại sau mùa lũ. Một con scarab xanh vì vậy mang ý tái sinh gấp đôi: vừa ở hình dáng con bọ, vừa ở màu sắc.
Ngoài faience, scarab còn được chạm từ nhiều loại đá như carnelian đỏ, lapis lazuli xanh đậm, thạch anh tím, đá xà phòng. Hàng lưu niệm hiện đại thì đa phần là đá xà phòng nhuộm màu, nhựa, gốm thường hay kim loại đúc.
Bọ hung ngoài thần thoại: con vật có ích bị hiểu lầm
Trong tiếng Việt, "bọ hung" thường gắn với hình ảnh con bọ đen bóng bay vù vù quanh chuồng trâu, có khi còn là lời trêu chọc. Ít ai để ý rằng nhóm bọ hung ăn phân làm một việc rất có ích: chúng vùi phân động vật xuống đất, giúp phân huỷ nhanh, đưa dinh dưỡng về cho đất, giảm ruồi nhặng và ký sinh trùng trên đồng cỏ.
Ở một số nước chăn nuôi lớn, người ta từng phải chủ động thả các loài bọ hung phù hợp lên đồng cỏ vì phân bò tích tụ quá nhiều mà không có loài nào xử lý. Nghĩa là con bọ mà người Ai Cập cổ tôn lên thành biểu tượng mặt trời thật sự là một "người làm vườn" thầm lặng của tự nhiên.
Biết thêm điều này, bạn có thêm một lớp nghĩa để kể khi đeo hay tặng scarab: con vật nhỏ bé, làm việc bị coi là thấp kém, lại là thứ giữ cho đất đai màu mỡ. Một lời nhắc dễ thương rằng giá trị không nằm ở vẻ ngoài hào nhoáng.
Mua scarab làm quà: chuyện thật giả và luật cổ vật
Đây là phần quan trọng nhất nếu bạn đi du lịch Ai Cập hoặc mua scarab trên mạng:
- Phần lớn scarab bán cho du khách là đồ mới làm. Đây là hàng thủ công lưu niệm hợp pháp và đáng yêu, chỉ cần trả giá đúng là đồ lưu niệm.
- Lời rao "scarab cổ thật" ở chợ du lịch nên được coi là không đáng tin. Làm cũ bằng hoá chất, chôn đất, đánh mòn là kỹ thuật quen thuộc; người không chuyên gần như không phân biệt được.
- Ai Cập có luật cấm mua bán và mang cổ vật ra khỏi nước. Mang một món cổ vật thật qua hải quan không có giấy phép là vi phạm pháp luật, ngoài chuyện mất tiền còn có thể gặp rắc rối lớn.
- Cổ vật trên thị trường quốc tế cần giấy tờ nguồn gốc rõ ràng. Nếu một món scarab được chào bán như đồ cổ mà không có hồ sơ xuất xứ hợp lệ, đó là lý do đủ để không mua.
- Mua ở cửa hàng có hoá đơn. Với scarab bạc, vàng làm trang sức, hoá đơn ghi rõ chất liệu và hàm lượng giúp bạn khỏi tranh cãi về sau.
Một món scarab mới làm, đẹp, mua đúng giá, kèm câu chuyện về Khepri và vầng mặt trời, là món quà có giá trị hơn nhiều so với một món "cổ" đáng ngờ.
Chọn scarab làm trang sức
Scarab hợp với người thích lịch sử, khảo cổ và phong cách cổ điển. Một vài gợi ý:
| Kiểu | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mặt dây scarab đá | Đá xanh, đỏ chạm hình bọ, viền bạc | Hỏi đá tự nhiên hay nhuộm; kiểm tra viền giữ chắc |
| Nhẫn scarab xoay | Scarab gắn trên trục, xoay được hai mặt | Mô phỏng kiểu nhẫn con dấu cổ; trục cần chắc |
| Scarab có cánh | Cánh dang rộng, thường mạ vàng, đính đá | Kích thước lớn, hợp dịp đặc biệt |
| Scarab faience lưu niệm | Màu xanh men, nhẹ, rẻ | Dễ mẻ; hợp làm quà nhỏ, đặt bàn làm việc |
| Scarab kim loại đúc | Bạc, đồng thau, thép | Bền; đồng thau có thể để vệt xanh trên da |
Nhẫn scarab xoay là kiểu thú vị: một mặt là hình con bọ, mặt kia phẳng có thể khắc chữ, đúng như cách người Ai Cập cổ dùng scarab làm con dấu.
Tặng scarab cho người Việt: biến "bọ hung" thành câu chuyện hay
Nhiều người Việt sẽ nhíu mày khi nghe tặng "con bọ hung". Một chút chuẩn bị giúp món quà được đón nhận:
- Gọi là scarab, bùa mặt trời Ai Cập, trước khi nói đến chữ bọ hung, để người nhận không có ấn tượng đầu tiên là chuyện phân.
- Kể ngắn câu chuyện thần Khepri đẩy mặt trời mỗi sáng, và vì sao người Ai Cập coi con bọ là biểu tượng ngày mới.
- Chọn dịp hợp ý tái sinh, khởi đầu: người vừa khỏi bệnh, vừa vượt qua khó khăn, vừa bắt đầu công việc mới.
- Nói rõ đây là món lưu niệm mới làm, không phải cổ vật, để người nhận yên tâm giữ, mang đi đâu cũng được.
- Tránh hứa "đeo scarab sẽ tái sinh vận may"; lời chúc "mỗi sáng là một ngày mới" đủ đẹp và đủ thật.
Ví dụ giả định: một người con tặng bố mặt dây scarab xanh sau khi bố nghỉ hưu, kèm lời "người Ai Cập tin mặt trời lên mỗi sáng nhờ con bọ nhỏ này, con chúc bố mỗi sáng đều là ngày mới vui". Ông bố vốn mê lịch sử, đeo nó suốt.
Giữ gìn scarab
Scarab faience và đá xà phòng khá mềm, dễ trầy và mẻ, nhất là phần chân và đầu con bọ. Cất riêng trong túi vải, tránh để chung với đồ kim loại. Lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, không ngâm nước lâu, vì lớp men và lớp màu nhuộm có thể bị ảnh hưởng.
Scarab đá cứng hơn như carnelian bền hơn nhiều, nhưng viền kim loại giữ đá cần kiểm tra định kỳ. Với nhẫn scarab xoay, trục xoay là chỗ mòn nhanh nhất; nếu thấy lỏng lẻo, đem ra thợ siết hoặc thay trục trước khi đá rơi ra.
Scarab nhỏ có kích thước dễ nuốt, nên để xa tầm tay trẻ em. Hàng lưu niệm nhuộm màu không rõ nguồn gốc cũng không nên để trẻ ngậm hay chơi lâu.
Nếu bạn sưu tầm nhiều scarab lưu niệm từ các chuyến đi, một chiếc khay lót nỉ có ngăn nhỏ là cách bày vừa đẹp vừa giữ được đồ. Ghi lại nơi mua, năm mua dưới mỗi ngăn, bộ sưu tập sẽ thành cuốn nhật ký du lịch nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Scarab Ai Cập có ý nghĩa gì?
Scarab là hình bọ hung lăn phân, được người Ai Cập cổ coi là biểu tượng của thần mặt trời buổi sáng Khepri và của sự tái sinh, vì họ liên tưởng con bọ đẩy viên phân như thần đẩy mặt trời qua bầu trời mỗi ngày.
Mua scarab cổ ở Ai Cập mang về có được không?
Ai Cập có luật cấm mua bán và mang cổ vật ra khỏi nước khi không có giấy phép. Phần lớn scarab bán cho du khách là đồ mới làm; lời rao "cổ thật" ở chợ du lịch nên được coi là không đáng tin.
Scarab màu xanh làm bằng gì?
Scarab xanh truyền thống thường làm từ faience, hỗn hợp chủ yếu từ thạch anh nghiền mịn, khi nung tạo lớp men xanh nhờ hợp chất đồng. Hàng lưu niệm hiện nay hay là đá xà phòng nhuộm, gốm thường hay nhựa.
Tặng scarab cho người Việt có kỳ không?
Không kỳ nếu bạn kể câu chuyện thần mặt trời và ý nghĩa ngày mới trước khi nhắc tới chữ bọ hung. Phần lớn người nhận sẽ thấy thú vị với cách người xưa nhìn một con vật nhỏ.
Nhẫn scarab xoay là gì?
Đó là kiểu nhẫn gắn scarab trên một trục xoay được, một mặt là hình con bọ, mặt kia phẳng có thể khắc chữ. Kiểu này mô phỏng cách người Ai Cập cổ dùng scarab vừa làm bùa vừa làm con dấu.
